II bo'lim 
XIX asrning 70-yillargacha bo'lgan davrda Yevropa, 
Amerika, Osiyo va Afrika mamlakatlari 

III BOB. XIX ASRNING 70-YILLARIGACHA 
BO'LGAN DAVRDA YEVROPA DAVLATLARI 

24- . XIX asrning 70-yillarigacha bo'lgan 
davrda Buyuk Britaniya 

Sanoatning rivojlanishi. 

Bu davrda Buyuk Britaniyada sanoat 
gurkirab rivojlandi. To'qimachilik, metallurgiya, mashinasozlik, kon 
sanoati yetakchi o'rinni egalladi. 

Mashinalashgan ishlab chiqarish oqibatida 1816- yilda 
Buyuk Britaniyada mashinalar 150 mln odamning qo'l 
mehnatiga teng ishni bajardi. Vaholanki, bu davrda Buyuk 
Britaniya aholisi 12 mln kishini tashkil etardi. 

Sanoat taraqqiyoti transportning yangi turi paydo bo'lishini zaruratga 
aylantirib qo'ydi. Buning aks sadosi o'laroq, 1825- yilda Buyuk 
Britaniyada dunyoda birinchi temiryo'l qurildi. Bu hodisa mamlakatning 
turli mintaqalarini bir-biri bilan tutashtirilishini hamda yuk tashishning 
arzonlashuvini ta'minladi. Ayni paytda ichki bozor kengaydi. Oqibatda 
zavod va fabrika egalari mumkin qadar ko'proq mahsulot ishlab chiqara 
boshladilar. 
93 
Temiryo'l qurilishining boshlanishi, o'z navbatida, cho'yan, temir va 
po'latga bo'lgan ehtiyojni oshirib yubordi. Sanoatning yangi tarmog'i -- 
parovozsozlik paydo bo'ldi. Bu esa qudratli savdo va harbiy dengiz floti 
yaratishga imkon berdi. 

XIX asr insoniyat tarixiga bug' asri bo'lib kirgan.

 
Mamlakat hayotidagi bu o'zgarishlar Buyuk Britaniyaning dengizlar 
hukmroni mavqeini yanada mustahkamladi. Tuproq yo'llar o'rnini asfalt 
yo'llar egallay boshladi. 
Bu esa savdo ekipajlari qatnoviga sarflanadigan vaqtni ikki marta 
qisqartirishga imkon berdi. XIX asrning 40-yillariga kelib qishloq 
xo'jaligida mashinalar va kimyoviy o'g'itlar ishlatish boshlandi. Katta- 
katta sanoat korxonalarini qurish davom etdi. Temiryo'llar va yirik sanoat 
korxonalari qurilishi katta mablag' ham talab etgan. Bu esa tijorat 
banklarining qudratini yanada orttirgan. U endi xalqaro miqyos kasb eta 
boshlagan. 
Mamlakatda sanoat ishlab chiqarishning konsentratsiyalashuvi ro'y 
berdi. Jahon tarixida birinchi marta mamlakat iqtisodiyotida yetakchilik 
qishloq xo'jaligidan sanoatga o'tdi. Buyuk Britaniya dunyoning birinchi 
industrial davlati bo'lib qoldi. 

Sanoat to'ntarishining tugallanishi. 

XIX asrning 60-yillari 
oxirlarigacha bo'lgan davrda sanoatning gurkirab rivojlanishi va ilm- 
fan taraqqiyoti yangi bir hodisa -- sanoat to'ntarishi tugallanishining 
ro'y berishiga olib keldi. 

Sanoat to'ntarishining tugallanishi -- bu mashinalarning 
o'zini endi boshqa mashinalar yordamida ishlab chiqarish 
boshlandi , degani edi. 
Buyuk Britaniyada esa bu hodisa XIX asrning 50- yillarida yuz berdi. 
Sanoatda bug' mashinasi asosiy kuch bo'lib qoldi. Toshko'mir 
yoqilg'ining eng muhim turiga aylandi. 

Parlament islohoti. 

Buyuk Britaniya parlamenti 1825- yilda ish 
tashlashda qatnashishni taqiqlovchi qonun qabul qildi. Bu qonun 
ishchilar o'rtasida keskin norozilik keltirib chiqargan. Natijada 
parlament islohoti o'tkazish masalasi zaruratga aylandi. Bu jamiyatda yetilgan 
muammolarni tinch yo'l bilan hal qilish, degani edi. Oxir-oqibatda 1832- 
yilda parlament islohoti o'tkazildi. Islohot parlamentga saylov tartibini 
o'zgartirdi. Unga ko'ra, yirik sanoat markazlariga parlamentdan 144 o'rin 
ajratib berildi. Shu tariqa sanoat burjuaziyasi endi siyosiy jihatdan ham 
hukmronligini mustahkamladi. Islohot parlamentning yuqori va quyi 
palatalarining vakolatlari masalasini ham chetlab o'tmadi. Chunonchi, quyi 
palataning mamlakat siyosiy hayotidagi o'rni oshirildi. U mamlakat budjetini 
nazorat qilish huquqini saqlab qoldi. Buyuk Britaniya hukumatining faqat 
quyi palata oldida javobgarligi belgilab qo'yildi. Quyi palata hukumatga 
ishonchsizlik bildirgan taqdirda, hukumat iste'fo berishga majbur bo'ladigan 
tartib o'rnatildi. 
1832- yilgi islohotdan so'ng saylangan yangi parlament 1833- yilda 13 
yoshgacha bo'lgan bolalar uchun 8 soatlik ish vaqti belgiladi. 9 yoshgacha 
bo'lgan bolalar mehnati esa taqiqlandi. 
1832- yilgi parlament islohoti mamlakatda saylov huquqi uchun 
kurashni batamom to'xtata olmadi. 1836- yilda London shahrida 
ishchilarning Umumiy saylov huquqi uchun kurash ishchi 
Assotsiatsiyasi tuzildi. U saylov huquqini kengaytirish masalasida 
parlamentga uch marta xartiya (chartiya) --- yorliq topshirdi. Umumiy 
saylov huquqi uchun boshlangan bu harakat tarixga chartistlar harakati 
nomi bilan kirdi. Bu harakat garchand yengilgan bo'lsa-da, keyingi 
parlament islohotlariga o'z ta'sirini ko'rsatmay qolmadi. 
1867- yilda ikkinchi parlament islohoti o'tkazildi. Unga ko'ra, 
shaharlarda o'z uyiga ega bo'lgan hamda alohida kvartirada turadigan 
barcha erkaklarga saylov huquqi berildi. Buning natijasida saylovchilar 
soni 1832- yildagi 600 ming kishidan bir yo'la 2 mln ga yetdi. 

Tashqi siyosat. 

XIX asrning 50-yillarida Buyuk Britaniya sanoat- 
ning rivojlanish darajasi, savdoning ko'lami va dengizdagi qudrati 
jihatidan dunyoda o'z ustunligining cho'qqisiga yetdi. Bu qudrat unga 
mustamlakalari ustidan hukmronlikni yanada mustahkamlash va ularni 
kengaytirish imkonini berdi. Ingliz hukumati yer yuzining strategik 
jihatdan muhim mintaqalarida qudratli harbiy-dengiz bazalari qurishga 
va tayanch hududlarni qo'lga kiritishga alohida e'tibor berdi. 
Buyuk Britaniya XVIII asr va XIX asrning birinchi yarmi mobay- 
nida dengiz va okeanlar orqali o'tadigan jahon yo'llarida tayanch 
punktlarni: Gibraltar (O'rta Yer dengizidan Atlantika okeaniga chiqish 
ustidan nazorat), Adan (Qizil dengizdan Hind okeaniga chiqish), 
Keyptaun (Ezgu Umid burunida -- Afrikaning janubiy qismi), Singapur 
(Hindiston bo'sag'asi), Gonkong (Xitoy bo'sag'asi)ni bosib oldi. Ana shu 
harbiy bazalarga va o'z harbiy flotining juda katta ustunliklariga tayanib, 
Buyuk Britaniya XIX asrning o'rtalarida eng yirik mustamlakachi davlatga 
aylandi. Angliya mustamlakalaridan eng yirigi bo'lgan Hindistonning bir o'zida 
300 milliondan ko'proq, ya'ni Buyuk Britaniyaning o'zidagiga nisbatan 
taxminan 10 baravar ko'p aholi yashar edi. 
Buyuk Britaniya tashqi siyosatda nifoq solib, hukmronlik qil qoidasini 
ustalik bilan qo'lladi. 
Oq koloniyalar. Buyuk Britaniya o'z mustamlakachilik siyosatida 
oq koloniyalarga katta e'tibor berdi. Amerika, Afrika va Avstraliyaga 
Buyuk Britaniyadan va qisman Yevropadagi ingliz tojiga bo'ysunuvchi 
boshqa mamlakatlardan ko'chib borgan kishilar o'zlashtirgan hududlar ana 
shunday deb atalardi. Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya ana shunday 
mustamlakalar edi. Chunonchi, 1861- yilga kelib Avstraliyadagi oq tanli 
aholi 1 million 200 ming kishiga yetdi. Ayni paytda mustamlakalar o'zini- 
o'zi boshqarish uchun kurash olib bordilar. Bu kurash, ayniqsa, Kanadada 
shiddatli tus oldi. Natijada Buyuk Britaniya 1867- yilda Kanadaga dominion 
maqomini berishga majbur bo'ldi. 

Iste'fo (arabcha -- vazifadan chekinish) -- mansab vazi- 
fasidan ketmoq. 
Konsentratsiya (lotincha -- birga, markaz) -- biror narsaning 
muayyan bir joyda to'planishi. 
Dominion -- o'zini-o'zi boshqaradigan qaram yer, o'lka. 