21- . XVI -- XVIII asrlarda Yaponiya 

Siyosiy ahvol. 

XVI asrda Yevropada yangi jamiyat -- kapi- 
talizmning tarkib topish jarayoni davom etayotgan bir sharoitda 
Osiyo davlatlarida hamon o'rta asr davri feodal jamiyati munosa- 
batlari davom etardi. Yaponiya ham bundan mustasno emas edi. 
XVI asr boshlarida Yaponiya o'zaro ichki urushlar oqibatida amalda 
qator mayda-mayda davlatlarga bo'linib ketgan. 

1507- yildan boshlab Yaponiya tarixida notinch davr 
boshlandi. Bu davr Yaponiya tarixiga Kurashuvchi viloyat- 
lar davri nomi bilan kirgan. 

O'zaro ichki urushlar faqat 1573- yilda ikkinchi syogun Asikaga 
sulolasi hokimiyatining ag'darilishi bilan nihoyasiga yetdi. 
Yaponiyani yagona davlatga birlashtirishdek tarixiy vazifani amal- 
ga oshirish ishiga qudratli xonadon yetakchilaridan biri Oda Nobunaga 
rahbarlik qildi. Shiddatli va shafqatsiz kurashlardan so'ng Oda 
Nobunaga 1573- yilda Asikagani syogunlikdan mahrum etdi. 
XVI asr oxirlariga kelib u mamlakat viloyatlarining deyarli yarmini 
birlashtirishga muvaffaq bo'ldi. 
Oda Nobunaga mamlakatda qator islohotlar o'tkazdi. Chunonchi, 
iqtisodiy taraqqiyotga to'sqinlik qilayotgan mahalliy soliq va bojxona 
to'lovlarini bekor qildi. Savdo yo'llari va ko'priklar ta'mirlandi. Sha- 
harlarga bozorlar ochish huquqi berildi. Shaharlarning tashqi savdo 
faoliyati rag'batlantirildi. 
Ayni paytda tilla va kumush tangalarni muomalaga kiritdi. Oda 
Nobunaga o'tkazgan islohotlar Yaponiyaning siyosiy birlashuvi va 
iqtisodiy taraqqiyotiga yordam berdi. 

Yevropaliklarning kirib kelishi. 

XVI asrning 40- yillaridan 
boshlab Yaponiyaga birinchi bo'lib Portugaliya savdogarlari kirib 
keldilar. 
1543- yilda portugaliyalik Mendish Pintu Bungo viloyati hukmdori 
bilan Yaponiyaga turli tovarlar qatori qurol-aslaha, porox olib kelish 
va ularni oltin hamda kumushga ayirboshlash to'g'risida shartnoma 
imzoladi. Yevropaliklarning Yaponiyaga kirib kelishining eng ahamiyatli 
jihati, o'qotar qurolning Yaponiyaga keltirilishi hamda shu yerda ishlab 
chiqarishning yo'lga qo'yilishi bo'ldi. Mendish Pintu yaponlarga o'qo- 
tar qurollar yasash san'atini o'rgatdi. Ayni paytda Yaponiyaga 
yevropalik savdogarlar ortidan katolik cherkovi ruhoniylari ham kela 
boshladilar. 
Ular yaponlar orasida xristian dinini targ'ib etishga kirishdilar. 
Ulardan so'ng esa ispan katolik ruhoniylari ham bu mamlakatga kirib 

kela boshladilar. Syogun Oda Nobunaga Yaponiyada xristian dinining 
tarqalishiga homiylik qildi. Chunki bu davrda budda dini peshvolari 
Oda Nobunagaga dushman bo'lgan kuchlarni qo'llab-quvvatlamoqda 
edi. Ular Yaponiyani yagona davlatga birlashtirishga qarshi kuchlar- 
ning tayanchiga aylangan edilar. Bundan tashqari, Oda tezlik bilan 
qo'shinini Yevropa qurol-aslahasi bilan to'la qurollantirish maqsadida 
ham shunday qilgan edi. 

Yaponiyani birlashtirish 
uchun kurashning davom 
etishi. 

1582- yilda Oda 
Nobunaga fitna qurboni bo'ldi. 
Yaponiyani birlashtirish yo'lidagi 
ishni uning yaqin yordamchisi 
Toyotomi Xidayosi davom et- 
tirdi. U Odaga qarshi til birik- 
tirgan guruhni tor-mor etdi. Xi- 
dayosi Yaponiyani to'la birlash- 
tirishga erisha olmagan bo'lsa- 
da, bu borada katta muvaffa- 
qiyatlarga erishdi. Xidayosi 
1587- yilda barcha xristian ruho- 
niylarining Yaponiyani tark etishi 
haqida qonun chiqardi. Mam- 
lakatda faqat Portugaliya sav- 
dogarlarining qolishiga ruxsat 
etildi. Buning sababi har ikki to- 
monning o'zaro manfaatdorlikka 
asoslangan savdo munosabatla- 
rining o'rnatganligi edi. 

Yaponiyani birlashtirishning tugallanishi. 

1598- yilda Xidayosi 
vafot etdi. Uzoq kurashlardan so'ng syogunlik hokimiyatini Tokugava 
Iayasu egalladi. 

Shu tariqa 1603- yilda Yaponiyada uchinchi syogun 
sulolasi -- Tokugava xonadoni hukmronligi boshlandi. Bu 
sulola Yaponiyada 1867- yilgacha hukmronlik qildi va 
Yaponiyani birlashtirish ishini tugalladi. 
Mamlakatda Tokugava sulolasining mutlaq hokimiyati o'rnatildi. Biroq 
bu sulola nomiga bo'lsa-da, imperator hokimiyati daxlsizligini saqlab qoldi. 
Chunki yapon xalqi uchun imperator xudoning avlodi hisoblanardi. Shuning 
uchun ham imperator hokimiyatini bekor qilgandan ko'ra, uning nomidan 
o'z siyosatini yuritish oson kechardi. 

O'zini-o'zi ajratib qo'yish. 

Tokugava Xidayosining xristianlikni 
ta'qib etish siyosatini davom ettirdi. 1614- yilda syogun xristian dinini 
taqiqlovchi qonun chiqardi. Qonun xristian dinini imperiya dushmani 
deb e'lon qildi. Budda dinini hurmat qilmaydigan barcha shaxslarning 
Yaponiyadan chiqib ketishi talab etildi. Shu tariqa Yevropa mustam- 
lakachilari Yaponiyadan quvib yuborildi. 
Bu hol Yaponiyaning Yevropa bilan munosabatlariga ta'sir etmay 
qolmadi. Natijada Yaponiya tashqi dunyodan o'zini-o'zi ajratib qo'ydi. 
Xo'sh, bunday siyosat yuritilishiga nimalar sabab bo'ldi? Avvalo, 
Tokugava xonadoni bunday siyosat tufayli markaziy hokimiyatga 
bo'ysunmaslikka intilayotgan kuchlar harakatiga barham berib, 
Yaponiyani birlashtirish ishini nihoyasiga yetkazish mumkin, deb 
hisoblardi. Ayni paytda bu siyosat Yevropa bilan savdo-sotiq ishlarini 
to'la o'z qo'llariga olgan va shu tufayli markaziy hokimiyatga bo'y- 
sunishni istamagan kuchlarning iqtisodiy qudratini sindirishi ham kerak 
edi. 

Syogun o'zini-o'zi ajratib qo'yish siyosati yo'li bilan 
Yaponiyaning yevropaliklar mustamlakasiga aylanib qolish 
xavfining oldini olish maqsadini ham ko'zlagan edi. 

Syogunning bunday xavfsirashiga asos bor edi. 
Yosimune islohotlari. Yosimune Tokugava sulolasining eng 
mashhur davlat arbobi sifatida tanildi. U bu suloladan chiqqan sakki- 
zinchi syogun bo'lib, 1716--1745- yillarda hukmronlik qildi. U qo'riq 
yerlarni o'zlashtirish hisobiga dehqonchilik qiluvchilarni rag'batlantirish 
siyosatini yuritdi. Sug'orish inshootlari tizimini takomillashtirdi. Yerni 
sotish, sotib olish yoki garovga qo'yishni taqiqlovchi qonun chiqardi. 
Mamlakat va jamiyat hayotini tartibga solishda u joriy etgan 100 
moddali Farmon deb ataluvchi qonunlar to'plami katta ahamiyatga 
ega bo'ldi. 

