18- . Rossiya imperiyasining tashkil topishi 

XVII asr Rossiya iqtisodiyotining o'ziga xos xususiyati. 

XVII asrdan Rossiya iqtisodiyotida yangi alomatlar paydo bo'la 
boshladi. Bu, avvalo, tovar ishlab chiqarishning, ya'ni bozorda 
sotish uchun mahsulot ishlab chiqarishning rivojlanishida namoyon 
bo'ldi. 
Shahar hunarmandchiligi yoppasiga mayda tovar ishlab chiqarishga 
aylana boshladi. Mamlakat ehtiyoji uchun zarur mehnat qurollari ishlab 
chiqarishga mo'ljallangan manufakturalar vujudga keldi. Endi hunar- 
mandlar buyurtmaga ishlashdan bozor uchun ishlashga o'tdilar. Ayni 
paytda o'zlari ham bozordan xomashyo sotib oladigan bo'ldilar. Bu 
jarayondan qishloq xo'jaligi ham chetda qolmadi. Tirikchilik uchun eng 
zarur narsa -- g'alla hamma yerda tovarga aylandi. Ayrim pomeshchiklar 
(feodallar) qishloq xo'jalik mahsulotlari savdosi bilan shug'ullana 
boshladilar. Krepostnoylardan endi obrok mahsulot bilan emas, balki 
pul bilan ham olina boshlandi. Yuqorida qayd etilgan omillar natural 
xo'jalik negizlariga zarba bera bordi. 
Rossiya tarixida XVII asr shaharlarning rivojlanishi boshlangan asr 
hamdir. Shaharlar tobora mamlakatning savdo-sanoat markazlariga aylana 
bordi. Ular orasida Novgorod, Yaroslavl, Pskov, Qozon, Nijniy Novgorod 
va boshqalar ajralib turardi. Eng katta shahar Moskva bo'lib, unda 
hunarmandchilikning 250 turi bilan shug'ullanilar edi. 
Hunarmandchilikning rivojlanishi mamlakatning rivojlanishiga va bu, 
o'z navbatida, turli viloyatlar o'rtasida xo'jalik aloqalarining kengayi- 
shiga olib keldi. Bu esa, oxir-oqibatda hunarmandlarning bozorga 
qaramligini oshirdi. XVII asrda Rossiyada manufakturalar ham paydo 
bo'ldi. Bular birinchi bo'lib qora metallurgiya sohasida paydo bo'lgan 
manufakturalar edi. 
Manufaktura ishlab chiqarishi mehnat unumdorligining o'sishiga olib 
keldi. Savdogar, davlat, podsho xonadoni va ayrim yirik pomeshchiklar 
ham manufaktura egalari edilar. 
XVII asrda tashqi savdo ham rivojlana boshladi. Astraxan (Ashtarxon) 
va Arxangelsk shaharlari mamlakat tashqi savdosida muhim rol o'ynadi. 
Boltiq va Qora dengizga chiqish imkoni bo'lmagan Rossiya dengiz savdo 
flotiga ega emas edi. Shuning uchun ham G'arbiy Yevropa davlatlari bilan 
savdo-sotiq ishlari Buyuk Britaniya va Gollandiya savdogarlari vositachiligida 
amalga oshirilardi. Shunga qaramay, davlat Rossiya savdogarlarining 
manfaatini chet el savdogarlaridan himoya qilishga qaratilgan qator choralarni 
ko'rdi. Chunonchi, 1667- yilda Yangi savdo Nizomi joriy etildi. Unga 
ko'ra, chet el savdogarlarining rus bozorlarida chakana savdo qilishlari 
taqiqlandi. 
Shu tariqa Rossiya iqtisodiyotida ham asta-sekinlik bilan bo'lsa- 
da, yangi -- kapitalistik munosabatlar shakllana bordi. 
Ichki savdoning rivojlanishi oxir-oqibatda butun Rossiya yagona ichki 
bozorining tarkib topishiga olib keldi. 
Biroq Rossiya iqtisodiy taraqqiyotda G'arbiy Yevropa mamlakat- 
laridan orqada edi. Bunga krepostnoylik tartiblarining tobora mustahkam- 
lanishi asosiy sabab bo'lgan. 
Sobor nizomi. Buning yorqin isboti 1649- yilda Zemstvo sobori qabul 
qilgan yangi nizom edi. Nizomga ko'ra, dvoryanlar o'zlari egalik qilayotgan 

yer-mulklarni votchinaga aylantirish va 
meros qoldirish huquqiga ega bo'ldilar. 
Dehqonlar dvoryanlarga uzil-kesil 
biriktirilib qo'yildi. Ularning xo'jayindan 
xo'jayinga o'tishi taqiqlandi. Krepost- 
noylik nasldan naslga o'tadigan bo'ldi. 
Shu tariqa Sobor nizomi Rossiyada 
krepostnoy huquqning shakllanishi 
jarayonini tugalladi. 

Mutlaq monarxiyaning qaror topib 
borishi. 

Rossiyada mutlaq monarxiyaning 
to'la qaror topishi Aleksey Mixay- 
lovichning o'g'li Pyotr I nomi bilan 
bog'liqdir. U 1689- yilda taxtga o'tirdi. 
Pyotr I tashqi siyosatining asosiy maqsadlaridan biri, Rossiyani kuchli harbiy- 
dengiz flotiga ega davlatga aylantirish edi. U bu vazifani muvaffaqiyat bilan 
amalga oshirdi. Pyotr I Polsha va Daniya bilan Shvetsiyaga qarshi kurash 
uchun ittifoq tuzishga erishdi. Shundan so'ng Pyotr I Boltiq dengiziga chiqish 
uchun Shvetsiyaga qarshi urush boshlashga qaror qildi. 
1700- yilda Rossiya -- Shvetsiya urushi boshlandi. Bu urush tarixga 
Shimoliy urush nomi bilan kirdi. Urushgacha Rossiya kuchli harbiy- dengiz 
floti yaratishga muvaffaq bo'lgan edi. Urush taqdirini Poltava (hozirgi Ukraina 
davlati hududidagi shahar) jangi hal etdi. 1709- yilda bo'lib o'tgan bu 
jangda rus qo'shini Shvetsiya qo'shinini tor-mor etdi. Bu mag'lubiyat 
Shvetsiya qudratiga o'nglanmas putur yetkazdi. U endi buyuk davlat 
maqomini yo'qotdi. Nihoyat, Shimoliy urush 1721- yilda Rossiyaning 
g'alabasi bilan tugadi. Shu yili Finlyandiyaning Nishtadt shahrida Rossiya -- 
Shvetsiya tinchlik shartnomasi imzolandi. 
Urush yakuni Pyotr I ga o'z orzusini amalga oshirish imkonini berdi. 
Rossiya Boltiq dengiziga chiqish yo'liga ega bo'ldi. Ayni paytda Rossiya 
Yevropaning qudratli davlatlaridan biriga aylandi. 1721- yilda Pyotr I 
imperator deb e'lon qilindi. Rossiya imperiyaga aylandi va Rossiyada mutlaq 
monarxiya ham to'la qaror topdi. 

Pyotr I islohotlari. 

Rossiya ma'muriy boshqaruv jihatidan 
gubernyalarga bo'lindi. Ular podsho tomonidan tayinlanadigan, general- 
gubernator tomonidan boshqariladigan bo'ldi. Podsho huzuridagi 
Boyarlar dumasi tugatildi. Uning o'rniga Senat tuzildi. Senatga qonun 
17- rasm. Pyotr I. 

chiqarish va hukumatni boshqarish vakolati yuklatildi. Pyotr I zamonaviy 
qo'shin ham tuzdi. Qo'shinda harbiy xizmat umrbod muddatda o'taladigan 
bo'ldi. Qo'shin rekrutlikka olish yo'li bilan shakllantirildi va zamon ruhiga 
mos ravishda qurollantirildi. 
Pyotr I islohotlari Rossiyaning taqdirida muhim rol o'ynadi. 
Pyotr I vafotidan so'ng XVIII asr oxirigacha (1725--1800) yana 8 
nafar Romanovlar sulolasi vakillari imperatorlik qilishdi. 
Bu o'tgan 75 yillik davr islohotlarning mustahkamlanishi davri bo'ldi. 
Ayniqsa, Yekaterina II hukmronligi davri (1762--1796) Rossiya tarixida 
alohida iz qoldirdi. Biroq, Rossiyada krepostnoy tuzum hukmron bo'lib 
qolaverdi. Dehqonlar og'ir hayot kechirdilar. Oxir-oqibatda ular bir necha 
marta qo'zg'olon ko'tarishga majbur bo'lganlar. Ularning ichida eng 
mashhuri Ye.Pugachev boshchiligidagi qo'zg'olon edi (1773--1775). 
Qo'zg'olon Yekaterina II tomonidan shafqatsizlik bilan bostirilgan. Ye. 
Pugachev esa qatl etilgan. 
Rossiyaning tashqi siyosati. XVII--XVIII asrlarda ham Rossiya tashqi 
siyosatining asosini unga tutash bo'lgan yerlar hisobiga kengaytirish uchun 
kurash tashkil etgan. Chunonchi, 1654- yilda Ukraina va Sharqiy Belorussiya 
Rossiyaga qo'shib olindi. XVII asr davomida Rossiya G'arbiy Sibirdan 
Tinch okeani qirg'oqlariga, Kamchatka va Kuril orollariga qarab siljishni 
davom ettirdi. 
XVII asr oxiridan boshlab Rossiyani kuchli dengiz davlatiga 
aylantirish uchun kurash boshlandi. Bu vazifa ham bosqichma-bosqich 
amalga oshirila borildi. Pyotr I o'z tashqi siyosatining tig'ini O'rta 
Osiyoga ham qaratdi. O'rta Osiyo oltiniga ega bo'lish maqsadida 1714- 
yilda Xiva xonligiga harbiy ekspeditsiya yubordi. 

XVIII asrning ikkinchi choragida Qozog'istonning bir qismi 
Rossiya tarkibiga qo'shib olindi. 
1768- yilda Rossiya -- Turkiya urushi kelib chiqdi. 1774- yilda 
Turkiyani Rossiya o'ziga qulay Kuchukqaynarji shartnomasini 
imzolashga majbur etdi. Unga ko'ra, Rossiya Qora dengiz bo'yida 
harbiy flot qurish huquqini qo'lga kiritdi. Shuningdek, uning savdo 
kemalari O'rta Yer dengiziga olib chiquvchi Qora dengiz bo'g'ozlaridan 
hech qanday to'siqsiz o'ta olish huquqiga ega bo'ladi. 1783- yilda 
Qrim xonligi qo'shini tor-mor etildi va u Rossiya tarkibiga qo'shib 
olindi. 

Rekrut -- soni oldindan belgilab qo'yilgan dehqonlar va 
posad xonadonlaridan bittadan kishini soldatlikka olish. 
Chakana savdo -- tovarlarni donalab yoki maydalab tortib 
sotish va sotib olish. 