17- . XVI--XVIII asrlarda Germaniya imperiyasi 

Iqtisodiy ahvol. 

Germaniya iqtisodiy taraqqiyotda Angliya, 
Gollandiya va Fransiya kabi davlatlardan orqada qoldi. Hatto XVI 
asrning ikkinchi yarmidan boshlab iqtisodiy tushkunlik ham boshlandi. 
Bu, avvalo, Germaniyaning 300 dan ortiq mayda-mayda knyazlik 
(davlat)larga bo'linib ketganligi oqibati edi. Siyosiy tarqoqlik yagona ichki 
bozorning vujudga kelishiga imkon bermadi. 
Bundan tashqari, bu davrda dengiz savdo yo'llarining Atlantika okeaniga 
ko'chganligi oqibatida Germaniya orqali o'tadigan dengiz savdo yo'llari 
o'z ahamiyatini ham yo'qotdi. Vaholanki, XVI asr o'rtalarigacha Shimoliy 
Italiya va uning vositachiligida butun Sharqning G'arbiy Yevropa bozorlari 
bilan aloqalari Germaniya yerlaridan o'tgan. 
Germaniyaning xalqaro miqyosdagi iqtisodiy roli -- uning mis ishlab 
chiqarish bo'yicha dunyoda birinchi o'rinni egallab kelganligi bilan 
belgilanib keldi. Mis savdoda asosiy vosita hisoblanardi. Biroq 
Amerikadan Yevropaga oltin va kumushning katta-katta miqdorda 
keltirilishi Germaniya misining ahamiyatiga jiddiy putur yetkazdi. 
Shuningdek, nemis sanoat mahsulotlari chet davlatlar sanoat mahsulot- 
lari bilan raqobat qila olmadi. Chunki Germaniyada manufaktura ishlab 
chiqarishi faqat shahar bilan cheklanib qolgan edi. U qishloqqa 
yoyilmadi, ya'ni natural xo'jalik munosabatlari hukm surgan qishloq 
xo'jalik ishlab chiqarishi sanoat mahsulotlariga nisbatan talabni 
qondirmadi. 
1524--1526- yillarda bo'lib o'tgan Buyuk dehqonlar urushi va bu 
urushda dehqonlarning yengilishi o'rta asr feodal munosabatlarining yana 
uzoq saqlanib qolishiga olib keldi. Qo'zg'olonchilarning talablari feodal 
tartiblarini butunlay bekor qilishni ko'zda tutmagan edi. Dehqonlar bor- 
yo'g'i bu tartiblarni yumshatishni, dehqonlarga shaxsan ozodlik berilishini 
nazarda tutardi. 
Qo'zg'olonning mag'lubiyatga uchrashi siyosiy tarqoqlikning davom 
etaverishiga ham sabab bo'ldi. Va nihoyat, Germaniyaning O'ttiz yillik 
urushda (1618--1648) mag'lubiyatga uchrashi ham uning qoloqlik 
botqog'iga botib qolaverishiga katta ta'sir ko'rsatgan. 
O'ttiz yillik urush Yevropaning ikki ittifoqqa bo'lingan davlatlari (1- 
ittifoq: Avstriya, Ispaniya va Germaniyaning katolik knyazliklari; 2-ittifoq: 
Germaniyaning protestant knyazliklari, Fransiya, Daniya va Shvetsiya) 
o'rtasida bo'lib o'tdi. Bu urush 1648- yilda Vestfaliya tinchlik 
shartnomasining imzolanishi bilan tugadi. Urushda ikkinchi ittifoq g'alaba 
qozondi. Bu g'alaba tufayli Yevropada siyosiy gegemonlik Fransiyaga 
o'tdi. Shvetsiya esa Yevropaning buyuk davlatlaridan biriga aylandi. 
Boltiq bo'yida hukmronlik o'rnatishi borasida katta imkoniyatni qo'lga 
kiritdi. 
Gollandiya Respublikasining davlat mustaqilligi tan olindi. 
Germaniya esa bu urush oqibatida iqtisodiy va siyosiy tanazzulga 
yuz tutdi. Siyosiy parokandalik yanada kuchaydi. 

Siyosiy tuzum. 

Germaniya rasman yagona imperiya hisoblanar, 
uni nomiga bo'lsa-da, imperator boshqarardi. Aslida esa uning birligi 
faqat qog'ozda edi. 1806- yilgacha Germaniya millatining Muqaddas 
Rim imperiyasi deb ataladigan bu davlat aslida muqaddas emasdi. 
Hatto imperiyada yagona fuqoralik ham yo'q edi. Nemislar imperiyaning 
emas, balki knyazliklarning fuqarolari edilar. 
Germaniya imperatori, amalda hokimiyatsiz imperiator ham edi. 
Gabsburglar sulolasidan bo'lgan imperator o'zining Avstriyadagi 
yerlaridan tashqarida hech qanday real hokimiyatga ega bo'lmagan. 
Imperiya Reyxstagi esa amalda barcha knyazliklarga majburiy bo'l- 
gan yakuniy qarorlar qabul qila olmagan. Qabul qilgan taqdirda ham 
u amalda bajarilmagan. Imperator saroyi Vena (hozirgi Avstriya davlati 
poytaxti), Reyxstag (parlament) binosi Regensburg, imperiya sudi 
binosi esa Vetslar shaharlarida joylashgan. Bunday sharoitda har bir 
knyazlik nafaqat ichki ishlarda, balki tashqi siyosatda ham mustaqillikka 
intilar edi. 

Germaniyaning xalqaro ahvoli. 

Ichki siyosiy tarqoqlik XVII asrning 
ikkinchi yarmida Germaniyani Yevropaning buyuk davlatlari qo'lida 
16- rasm. Fridrix II. 
qo'g'irchoqqa aylantirib qo'ydi. Bu davrda Shvetsiya, Fransiya va Turkiya 
Germaniyaga dushmanlik kayfiyati bilan qarovchi davlatlar edi. Fransiya 
oxir-oqibatda Strasburg va Reyn daryosining chap qirg'oq yerlariga ega 
bo'lib oldi. Germaniya knyazliklari 1683- yilda Turkiya bosqiniga qarshi 
kurashish uchun tarixda birinchi marta yakdil qaror qabul qildilar va 
milliy ozodlik qo'shinini tuzdilar. Shu yili Vena ostonalarida turklarning 
qo'shini tor-mor keltirildi. Germaniyaning bu g'alabasi Markaziy 
Yevropani turklar bosqinidan saqlab qoldi. 

Prussiya qirolligining tashkil topishi. 

Germaniya knyazliklari ichida 
Avstriya va Brandenburg eng kuchlilari edi. XVII--XVIII asrlar shu ikki 
knyazlikning Germaniyada gegemonlik uchun kurashi ostida o'tdi. 
Avstriyani Gabsburglar sulolasi, Brandenburgni esa Gogensollernlar 
sulolasi boshqarardi. Birining poytaxti Vena shahri, ikkinchisiniki esa Berlin 
shahri edi. XVII asrda Brandenburg knyazligida Prussiya gersogligi yetak- 
chi mavqega ega bo'lib oldi. 
1701- yilda Branderburg 
knyazligi o'rnida Prussiya 
qirolligi tashkil topdi. Branden- 
burg knyazi Fridrix III Fridrix I 
nomi bilan Prussiya qiroli deb 
e'lon qilindi. Shu davrdan 
boshlab qulay xalqaro sharoit 
va boshqa nemis knyazlikla- 
rining kuchsizligidan foyda- 
langan Prussiya qudratli dav- 
latga aylana bordi. Prussiya 
qudratli qo'shin ham tuza oldi. 
XVIII asr oxirida Prussiya maydoni jihatidan Yevropada uchinchi, 
qo'shini soni jihatidan esa to'rtinchi o'rinni egalladi. Fridrix II 
hukmronligi davrida (1740--1786) Prussiya mutlaq monarxiyaga 
aylandi. Prussiya keyinchalik hatto Germaniyani yagona davlatga 
birlashtirishga muvaffaq bo'ldi. Bu haqda Siz IX sinf Jahon tarixi 
darsligidan ma'lumot olasiz. 

Real (ruscha) -- haqiqatan ham mavjud bo'lgan; amalga 
oshadigan; bajarilishi mumkin bo'lgan. 

