16-. Buyuk fransuz burjua inqilobining yakunlari va 
tarixiy ahamiyati 

Yakobinchilarning hokimiyat tepasiga kelishi. 

Lyudovik 
XVI qatl etilgach, Ispaniya, Angliya va Avstriya monarxlarining 
bosqinchilik hujumi kuchaydi. Jirondachilar mamlakat mudofaasini 
yetarli darajada tashkil eta olmadilar. Buning ustiga, mamlakat janubida 
yerlarning shahar burjuaziyasiga sotilayotganligidan norozi bo'lgan 
dehqonlarning isyoni boshlandi. Isyonchilar qirolning qatl etilishini jinoyat 
deb hisoblardilar. Yakobinchilar mamlakatdagi bu og'ir vaziyat uchun 
jirondachilarni aybladi. Ular Parij aholisini qo'zg'olonga chaqirdi. 
Boshlangan qo'zg'olon 1793- yilning 2- iyun kuni jirondachilar 
hokimiyatining ag'darilishi bilan yakunlandi. 
Hokimiyat yakobinchilar qo'liga o'tdi. M.Robespyer boshchiligida yangi 
hukumat -- jamoat qutqaruv qo'mitasi tuzildi. 
Favqulodda sudlar yangi kuch bilan ishlay boshladi. 

Yakobinchilarning ichki siyosati. 

1793- yilda Fransiyada yangi 
Konstitutsiya qabul qilindi. Feodal to'lovlar butunlay bekor qilindi. Dehqonlar 
endilikda o'z yerlarining ozod egalariga aylandilar. 
Feodallarning huquqlarini tasdiqlovchi hujjatlar yoqib yuborildi. Chet 
ellarga qochib ketgan dvoryanlarning yerlari mayda bo'laklarga bo'linib 
sotildi. Cherkov davlatdan ajratildi. Birinchi iste'mol buyumlariga qat'iy 
narxlar o'rnatildi. Biroq bu tadbir kutilmaganda aks sado berdi. 
Savdogarlar hukumat belgilagan narxda tovarlarini sotmay qo'ydi. Endi 
ular yashirincha savdo qilishga o'tdilar. Oqibatda narx-navo ko'tarilib 
ketdi. Hukumat ish haqining eng yuqori darajasini ham belgilab qo'ydi. 
Biroq bu tadbir yaxshilikka olib kelmadi. Natijada ishchilarning ish tashlashi 
boshlandi. Hukumat esa uni shafqatsizlik bilan bostirdi. Chet el 
bosqinchilarining hujumi va birinchi iste'mol mahsulotlarining yetishmasligi 
sharoitida ahvolning g'oyatda og'irlashuvi yakobinchilarni diktatura 
o'rnatishga majbur etdi. 
1793- yil sentabrda Konvent Shubhali kishilar to'g'risida qonun 
qabul qildi. Bu qonun, yakobinchilar fikricha, shubhali deb hisoblan- 
gan barcha kishilarni to tinchlik o'rnatilgunicha qamoqqa olish va 
saqlashni ko'zda tutardi. Aslida yakobinchilar o'z raqiblaridan terror 
yo'li bilan qutilmoqchi edi. Buning tasdig'i o'laroq, Konventdagi barcha 
jirondachi-deputatlar qamoqqa olindi va qatl qilindi. 
63 
Mamlakat ichkarisidagi isyonlar ham o'ta rahmsizlik bilan bostirildi. 
Yakobinchilarning shafqatsizligi chegarasiz, ayovsiz va ma'nosiz edi. 
Yakobinchilar, ayni paytda, qo'shinni mustahkamlash choralarini ko'rdilar. 
Bu tez orada o'z samarasini berdi. 1794- yilda bosqinchilar mamlakat 
hududidan surib chiqarildi. Bu ozodlik urushlarida yosh kapitan Napoleon 
Bonapart shuhrat qozondi. 

Yakobinchilar partiyasi. 

Yakobinchilar ichida ichki siyosat 
borasida yagona birlik yo'q edi. Ular aslida turli guruhlarga bo'linib 
ketgan edilar. Yakobinchilarni birlashtirib turgan omil -- bu chet el 
bosqinchilariga qarshi kurash va mamlakat ichkarisidagi isyonlarni 
bostirish zarurati edi, xolos. Bu ikki xavf bartaraf etilgach, guruhlar 
o'rtasida kurash boshlanib ketdi. Eber va Shomet rahbarligidagi 
yakobinchilar hech kim boy ham, hech kim o'ta kambag'al ham bo'l- 
maydigan, hamma barcha narsaga yetarlicha ega bo'lishini ta'minlay- 
digan jamiyat tarafdori edilar. 
1794- yilda M. Robespyer tarafdorlari 
ularni qamoqqa oldilar va o'lim jazosiga 
hukm etdilar. M. Robespyer tarafdorlari 
yakobinchilarning Danton boshchiligidagi 
shafqatlilar guruhini ham xavfli deb 
hisoblaganlar. Danton mamlakatda faoliyat 
ko'rsatayotgan guruhlarning o'zaro muro- 
sasi tarafdori edi. U barcha partiyadagi 
yaxshi niyatli kishilarning ittifoqini tuzish 
yo'li bilan o'zaro ziddiyatlarni bartaraf 
qilishni taklif etdi. Danton inqilobiy dikta- 
turani to'xtatishni, konstitutsiyaviy tartibga 
qaytishni, terrordan voz kechishni talab 
qila boshladi. M. Robespyer guruhi 
Danton talablarini rad etdi. Danton hamda uning tarafdorlari qamoqqa 
olindilar va qatl etildilar. 
Mamlakatda o'rnatilgan terror siyosati dahshatlari hammaning tinka- 
madorini quritdi. Bu esa, Robespyerning obro'sini tushirib yubordi. 
M. Robespyer siyosiy kurashda qonli usul orqali raqiblarini yo'qotish 
bilan o'z shaxsiy halokatini ham tayyorlab bordi. Xalq qonli boshqaruvga 
asoslangan respublikani yomon ko'rib qoldi. Endi M. Robespyerning barcha 
dushmanlari yagona ittifoqqa birlashdilar. 
15- rasm. M. Robespyer. 

Yakobinchilar diktaturasining ag'darilishi. 

Konventda M. Ro- 
bespyer va uning tarafdorlariga qarshi fitna tayyorlandi. 1794- yilning 
27- iyulida Konvent unga qarshi ayblov e'lon qildi va M. Robespyerni 
qamoqqa oldi. Shuningdek, Konvent uni qonundan tashqari deb ham 
e'lon qildi. Bu -- sudsiz qatl etish degani edi. Hammasi bo'lib yuzga 
yaqin kishi qatl etildi. Shu tariqa yakobinchilar diktaturasi quladi. Bu 
inqilobning tugashi ham edi. 
Hokimiyat tepasiga inqilob yillarida boyib ketgan yangi boylar deb 
ataluvchi yirik burjuaziya keldi. Hokimiyat tepasiga kelgan kuchlar 
termidorchilar deb nom olganlar. Ular mulkni va erkinlikni, tadbirkorlikni 
himoya qiladigan Respublika tarafdori edilar. 
1795- yilda Konvent yangi Konstitutsiya qabul qildi. U mamlakatda 
respublika tuzumini mustahkamladi. Inqilobning feodal tartiblarni tugatish 
haqidagi barcha qarorlarini tasdiqladi. Mamlakatda ikki palatali parlament 
tashkil etildi. Ijroiya hokimiyat besh kishidan iborat Direktoriyaga 
topshirildi. U 1795--1799- yillar mobaynida mamlakatni boshqardi. Bu 
davrda monarxiya tarafdorlari isyon ko'tardilar. Ularning maqsadi 
monarxiyani qayta tiklash edi. Biroq general Napoleon Bonapart 
Konventning xaloskori bo'ldi. U isyonchilar kuchini tor-mor etdi. Bu 
xaloskorlik unga yorqin kelajak sari yo'l ochdi. 
1799- yil 9- noyabrdagi davlat to'ntarishi. Direktoriya Shimoliy 
Italiyani Avstriya qo'shinidan ozod qilishi uchun Napoleon Bonapartga umid 
bog'ladi. 26 yoshli general bu vazifasini sharaf bilan uddaladi. 
U Avstriyani tinchlik shartnomasi tuzishga va Fransiyaning g'alabasini 
tan olishga majbur qildi. Shu tariqa Napoleon Italiyadan Parijga shon- 
shuhratga ko'milgan holda qaytib keldi. 
Endi hukmron tabaqalar Fransiyada Napoleondek qattiqqo'l 
siyosatchining hokimiyatini o'rnatishga fursat yetdi, degan xulosaga 
keldilar va davlat to'ntarishi tayyorladilar. Napoleon Bonapart bunga 
rozi bo'ldi. 
1799- yil 9- noyabrda Davlat to'ntarishi amalga oshirildi. Parlament 
Konsullik deb ataluvchi hukumat tuzishga majbur etildi. Uning tarkibi 
3 kishidan iborat bo'ldi va ularning har biri Fransiya Respublikasining 
konsuli unvoniga ega bo'ldi. Uch konsuldan biri Napoleon Bonapart 
edi. Aslida butun hokimiyat uning qo'lida to'plandi. 
Buyuk fransuz burjua inqilobining tarixiy ahamiyati. Gap 
fransuz burjua inqilobi haqida ketganida, unga nisbatan Buyuk so'zi 
qo'shib ishlatiladi. Xo'sh, nega shunday? Chunki bu inqilob o'rta asr 
feodal tartiblarini to'la bekor qilgan edi. Kishining kishiga shaxsan 
qaramligini tugatdi. Monarxiyaning hech qanday ko'rinishi bilan murosa 
qilmadi. 
Fransiyada respublika tuzumi qaror topdi. Angliya burjua inqilobi 
burjuaziya va dvoryanlar kelishuvi bilan yakunlangan bo'lsa, Fransiyada 
burjuaziya dvoryanlarni yengdi. Eski jamiyat va davlat tuzumini to'la 
buzib tashladi. Sanoat inqilobi uchun sharoit hozirladi. 

Direktoriya (lotincha -- boshqarma, rahbarlik) -- Fransiya 
Respublikasining 1795 -- 1799- yillardagi hukumati. 
Konsul (lotincha -- maslahatchi) -- 1) 1799 - yilda Fransiya- 
da tashkil etilgan oliy ijroiya, sud va qisman qonun chi- 
qaruvchi hokimiyatni o'z qo'lida to'plagan oliy mansabdor 
shaxs; 
2) bir davlatning boshqa davlat hududida o'z mamlakati 
fuqarolari manfaatlarini himoya qilish, ikki davlat o'r- 
tasida siyosiy, iqtisodiy, ilmiy va madaniy aloqalarni rivoj- 
lantirishga yordam berish uchun tayinlanadigan man- 
sabdor shaxs. 
Termidor -- yakobinchilar joriy etgan yangi kalendardagi 
iyul oyining nomi. 
Favqulodda holat -- tashqi xavf, ichki qurolli mojarolar va 
turli tabiiy ofatlar ro'y berganida joriy etiladigan va fuqaro- 
larning huquq hamda erkinligi maxsus qonunlar bilan 
cheklab qo'yiladigan holat. 