15-. Buyuk fransuz burjua inqilobi va 
monarxiyaning tugatilishi 

Inqilobning sabablari. 

XVIII asr oxirlarida ham Fransiyada 
hamon o'rta asr feodal tartiblari hukm surardi. U qishloq xo'jaligi 
mamlakati edi. Dehqonlar yashayotgan va mehnat qilayotgan yerlar 
feodallarning mulki sanalgan. Ular ijaraga yer olib kun kechirar edilar. 
Soliqlarning soni tobora ko'payib borardi. Buning ustiga, cherkovga ham 
soliq to'lash davom etardi. Oqibatda qishloqlar tobora kambag'allashib, 
dehqonlarning esa tilanchi va daydilarga aylanishi kuchaygan. Bu hol tez- 
tez non isyonlarini keltirib chiqargan. O'rta asr feodal tartiblari sanoat va 
savdoning rivojiga ham to'siq bo'lgan. Mamlakatda manufaktura ishlab 
chiqarishi Buyuk Britaniyaga tenglasha olmagan. 
XVIII asr oxirida ham Fransiyada hali sanoat inqilobi yuz 
bermagan edi. Manufaktura ishchilariga faqat yakshanba kunigina 
korxona tashqarisiga chiqishga ruxsat berilardi, xolos. Ichki savdo 
bojxona chegara siquvi va har bir viloyatning o'zlari o'rnatgan yo'l 
solig'idan aziyat chekardi. Buning ustiga, burjuaziya qanchalik boy 
bo'lmasin, u siyosiy huquqqa ega emas edi. Davlatni boshqarish 
amalda mamlakat aholisining atigi 4 foizini tashkil etuvchi ruhoniylar 
va dvoryanlar qo'lida edi. Ular soliq to'lashdan ozod edilar. Mamlakat 
qurolli kuchlarida zobitlik lavozimini faqat dvoryanlar egallashgan. 
Butun mamlakatni boqayotgan uchinchi toifa mamlakatni boshqarish 
ishiga yaqinlashtirilmas edi. 
Mamlakatda mutlaq monarxiya hukm surardi. Inson huquqlari 
tushunchasi qirollar uchun qog'ozdagi g'oyalar edi, xolos. 
Bundan tashqari, Fransiya XVIII asr oxirlarida tashqi siyosatda ham 
muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Bu esa uning xalqaro obro'sini pasaytirib 
yubordi. Bu hodisa mamlakat sarmoyasining katta qismi ulkan qo'shin va 
flotni saqlab turishga sarflanayotgan bir davrda yuz berdi. Urush va 
soliqlardan qiynalib ketgan xalqning ahvoli tobora og'irlashib bordi. Yuqorida 
qayd etilgan omillar Fransiyada inqilob ro'y berishini muqarrar qilib qo'ydi. 
Inqilobning boshlanishi. Vaziyat inqilob yuz berishining oldini olishni 
talab etardi. Shunday sharoitda Lyudovik XVI 1789- yilda General 
shtatlarini chaqirdi. 
Fransiyada General shtatlar qachon tashkil etilgan edi? 
Barcha toifalarga General shtatlarga o'z talablarini yozma ravishda 
topshirish huquqi ham berildi. Qirol bo'shab qolgan mamlakat xazinasini 
to'ldirish uchun yangi soliqlar joriy etilishini va General shtatlar uni 
tasdiqlashi zarurligini ma'lum qildi. Biroq uchinchi toifa yuqori imtiyozli 
toifalarning mol-mulkini soliqqa tortishni talab qildi. Oqibatda 
parlamentda bo'linish yuz berdi. Parij aholisi uchinchi toifaning talabini 
qo'llab-quvvatladi. 1789- yilning 17- iyunida uchinchi toifa deputatlari 
o'zlarini butun millat vakillari deb e'lon qildilar. Shuningdek, yangi 
parlament -- Milliy Kengash tuzdilar. 
9- iyulda Milliy Kengash o'zini Ta'sis majlisi deb e'lon qildi. Xalq 
qurollana boshladi. 14- iyul kuni Fransiya mutlaq monarxiyasining 
tayanchi Bastiliya (davlat qamoqxonasi) egallandi. Qattiq qo'rqib 
ketgan Lyudovik XVI yon berishga majbur bo'ldi. U Ta'sis majlisining 
qonuniyligini tan oldi. Poytaxtda hokimiyat inqilobchilar vakillarisiyada mutlaq monarxiya quladi. 
Hokimiyat tepasiga yirik burjuaziya 
-- savdo-sanoat burjuaziyasi keldi. 
Bu burjuaziya Buyuk Britaniyada- 
gidek cheklangan monarxiya taraf- 
dori edi. 

Feodal tartiblarning bekor 
qilinishi. 

Mutlaq monarxiyaning 
qulashi mamlakatda tinchlik o'r- 
natilishiga olib kelmadi. Aksincha, 
butun mamlakatni endi dehqonlar 
qo'zg'oloni qamrab oldi. Ular 
feodal majburiyatlarini bajarishdan bosh tortdilar. Oziq-ovqat 
omborlarini egallab oldilar, feodallarning qo'rg'onlariga o't qo'yib, 
yoqib yubordilar. Natijada Ta'sis majlisi Imtiyozlarni tugatish haqida 
dekret chiqarishga majbur bo'ldi. Unga ko'ra feodal tartiblar bekor 
qilindi. 

Inson va fuqaro huquqlari Deklaratsiyasi. 

1789- yilda Ta'sis 
majlisi yana bir muhim hujjat -- Inson va fuqaro huquqlari Dek- 
laratsiyasini qabul qildi. U barcha odamlar ozod va teng huquqli bo'lib 
tug'iladilar degan so'zlar bilan boshlanardi. Deklaratsiya xalqni 
hokimiyatning manbai deb e'lon qildi. Shuningdek, feodal va toifa 
imtiyozlarini bekor qildi. So'z, matbuot erkinligini e'lon qildi. 
Fuqarolarning qonun qabul qilishda ishtirok etishi erkinligini hamda 
xususiy mulkning daxlsiz va muqaddasligini belgilab qo'ydi. Ayni paytda 
qirol huquqlari cheklandi. 

Konstitutsiyaning qabul qilinishi. 

1791- yilda Fransiya tarixida 
birinchi marta mamlakat Konstitutsiyasi qabul qilindi. Konstitutsiya 25 
yoshga to'lgan barcha erkak kishilarga saylash huquqini e'lon qildi. 
Konstitutsiyaga ko'ra parlament -- Qonun chiqaruvchi majlis tuzildi. Shu 
davrdan boshlab parlamentda siyosiy partiyalar faoliyat ko'rsata 
boshladi. Ularning ichida eng yetakchilari jirondachilar va yako- 
binchilar partiyalari edi. Parlamentga o'tkazilgan saylovda jiron- 
dachilar partiyasi g'alaba qozondi va parlamentda ko'pchilik o'rinni 
egalladi. Partiya qirol bilan murosa yo'lini tanladi. Bu paytga kelib ichki 
og'ir vaziyatga tashqi xavf ham qo'shildi. Qo'shni monarxiya davlatlar 
Fransiyaga hujum uyushtirdilar. Bular Avstriya, Ispaniya va Buyuk 
Britaniya edi. 1792- yilda Qonun chiqaruvchi Majlis Vatan xavf ostida 
chaqirig'i bilan xalqqa murojaat qildi. Jirondachilar mamlakat 
mudofaasini uyushtira olmadilar. Bu esa mamlakatda keskin norozilik 
keltirib chiqardi. 1792- yil 10- avgust kuni esa Parijda qurolli qo'z- 
g'olon boshlandi. Bunday sharoitda parlament qirolni hokimiyatdan 
mahrum etish va yangi parlament -- Milliy Konventga saylov o'tkazish 
haqida qaror qabul qilishga majbur bo'ldi. Lyudovik XVI esa hibsga 
olindi. Shu tariqa 1792- yilning 10- avgustida Fransiyada monarxiya 
ag'darib tashlandi. Yakobinchilar qirolni darhol sud va qatl qilishni, 
Respublika e'lon qilinishini, feodal qaramlikni butunlay tugatishni va chet 
ellik bosqinchilarga qarshi inqilobiy urush olib borishni talab etdilar. 
Yakobinchilarning ko'zga ko'ringan arboblari M. Robespyer, J.P. Marat, 
J. Danton, Eber va Shomettlar edi. 21- sentabrda Fransiya Respublika 
deb e'lon qilindi. Lyudovik XVI esa qatl etildi. Respublika feodal- 
toifaviy tengsizlikni bekor qildi. Mamlakat shiori erkinlik, tenglik, 
birodarlik bo'lib qoldi. 

Dekret (lotincha -- farmon, qaror) -- Oliy hokimiyat 
chiqargan qonun kuchiga teng qaror. 
Kommuna (fransuzcha -- umumiy) -- shaharning o'zini-o'zi 
boshqarish organi. 
Ta'sis majlisi -- mamlakat hayotiga oid biror-bir muhim ma- 
salani hal etish uchun oliy vakolat berilgan va shu tufayli 
parlament vazifasini ham bajaruvchi majlis. 