10- . Ilm-fan taraqqiyoti 

Tabiat fanlari sohasidagi buyuk o'zgarishlar. XVI--XVII 
asrlarda ilm-fan taraqqiyotida katta yutuqlarga erishildi. 

Bu davrda fizika va astronomiya fanlari taraqqiyotiga ulkan hissa qo'shgan 
buyuk olimlar Nikolay Kopernik (1473--1543), Jordano Bruno (1548-- 
1600) va Galileo Galiley (1564--1642)lar yashab ijod qildilar. 
Nikolay Kopernik o'z davri uchun har tomonlama chuqur bilim oldi. 
Krakov (Polsha) va Italiya universitetlarida o'qidi. Tasviriy san'at, 
matematika, falsafa, huquqshunoslik va tibbiyot kabi fanlarni o'rgandi. 
Maxsus moslamalar yordamida 30 yil davomida osmon jismlarini kuzatdi. 
N. Kopernik o'z tadqiqotlariga suyanib, ming yillardan beri davom etib 
kelayotgan Yerning harakatsizligi haqidagi ta'limotdan voz kechdi. Yerning 
Quyosh va o'z o'qi atrofida aylanishini isbotlab berdi. Bu xulosa o'sha 
davr fanidagi haqiqiy buyuk kashfiyot edi. Ayni paytda u cherkov 
aqidalariga mutlaqo zid xulosa ham edi. U o'z xulosalarini 1543- yilda chop 
etilgan Osmon jismlarining aylanishi haqida deb atagan kitobida bayon 
etdi. N. Kopernikning xulosalari cherkovni g'azablantirdi. Kitob chop etilgan 
davrda u o'lim to'shagida yotardi. Faqat o'limgina uni inkvizitsiyadan asrab 
qoldi. Keyinchalik, 1616- yilda cherkov Kopernik ta'limotini rasman 
taqiqladi. 

Jordano Bruno. 

1600- yil 17- fevral kuni Rim shahrida erkinlik va 
hurfikrlik dushmani inkvizitsiya hukmi bilan italiyalik faylasuf, astronom va 
shoir Jordano Bruno gulxanda kuydirilib o'ldirildi. 
Xo'sh, nega shunday bo'ldi? Jordano Bruno dunyoqarashiga ko'ra, 
panteizm tarafdori edi. Yoshligidan xristian dini asoslari bilan birgalikda N. 
Kopernik ta'limotini o'rgandi. U turli ta'limotlar bo'yicha o'zining mustaqil 
fikriga ega shaxs bo'lib voyaga yetdi. Shu tufayli u har qanday ta'limotga 
tanqidiy ko'z bilan qarardi. Uning qarashlari xristian cherkovi aqidalarini 
shubha ostiga qo'ya boshladi. 
J. Bruno o'z qarashlarini Nola falsafasi deb atadi. Unda olamning 
cheksizligi to'g'risidagi ta'limot ilgari surildi. U bunday deb yozgan edi: Olam 
cheksiz, o'lchovsiz, uning oxiri yo'q. Olam markazga ega emas. Yer ham, 
Quyosh ham olamning markazi emas. Olam -- son-sanoqsiz yulduzlardir 

va har bir yulduz yiroqdagi bir quyoshdir. 
Ularning har biri atrofida o'z yo'ldoshlari 
aylanadi. Olam abadiy mavjud va u yo'q 
bo'lmaydi. 
Inkvizitsiya uni gulxanda yoqib 
o'ldirishga hukm qildi. Keyingi avlod unga 
haykal o'rnatdi. Haykal ostiga esa: U 
barcha xalqlar uchun fikr erkinligini 
talab qildi va shu talabi uchun qatl 
etildi, deb yozib qo'yildi. 

Galileo Galiley. 

G. Galiley ham 
italiyalik (1564--1642) buyuk astronom 
edi. U osmon jismlarini kuzatuvchi 
asbob -- teleskopni yaratdi va shu 
teleskop bilan osmonni kuzatgan Yevropaning birinchi olimi edi. Uning 
tadqiqot ishlari Kopernikning ta'limotini tasdiqladi. G. Galiley bundan 
tashqari Oyda ham Yerdagi kabi tog'lar borligini va hatto Quyoshda 
dog'lar mavjudligini qayd etdi. 
G. Galiley o'z qarashlarini Yulduzlar axboroti kitobida bayon etdi. 
Cherkov bu kitobni taqiqlangan adabiyotlar ro'yxatiga kiritdi. 
Inkvizitsiya esa uning kashfiyotlarini qoraladi. 
Keksa, kasalmand Galiley besh oy davomida tergov qilindi. Tergov 
uning tinka-madorini quritdi. Manbalarda bunday deb yozilgan edi: Bu 
xo'rliklar olimning buyuk g'oyalaridan voz kechishi va uqubatlardan 
yengilgan odamning azoblanishiga olib keldi. Oxir-oqibatda, inkvizitsiya 
uni o'z g'oyalaridan voz kechishga majbur etdi. 

BUNI O'QING 

Nikolay Kopernik hamda keyinchalik uning izidan borib, johil va 
aqidaparast ruhoniylar tomonidan o'tga tashlangan Jordano Bruno, qanchadan 
qancha ta'na va malomatlarga giriftor etilgan Galileo Galiley kabi allomalarning 
jasoratiga... haqiqatga sadoqat, e'tiqod uchun kurashning yorqin namunasi 
yaqqol namoyon bo'lganini ko'ramiz. I. Karimov. Yuksak ma'naviyat -- 
yengilmas kuch. T., Ma'naviyat, 2008 y., 162- bet. 

Yashash, erkinlik va mulkka egalik huquqi. Bu davrda falsafa 
fani ham rivojlandi. Bu borada Angliyada katta muvaffaqiyatlarga erishildi. 
Ayniqsa, XVII asrda ijod qilgan Jon Lokk ilgari surgan g'oyalar keyingi 
asr faylasuflariga kuchli ta'sir ko'rsatdi. Uning asosiy xizmati insonning 
yashash, erkinlik va mulkka egalik qilish huquqlari haqidagi ta'limotni 
yaratganligi bilan belgilanadi. 
Lokk, shuningdek, davlat hokimiyatini bo'lish, ya'ni ijro etuvchi 
hokimiyatni qonun chiqaruvchi hokimiyatdan ajratish haqidagi ta'limotni ham 
ilgari surdi. Siz O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasini o'rganish 
jarayonida bunday bo'linish nima ekanligini bilib olasiz. 

Yangi ixtirolar. 

XVI--XVII asrlar yangi ixtirolar davri ham bo'ldi. 
Odamlar uchun energiyaning yangi manbalari juda zarur edi. Busiz ishlab 
chiqarishni yanada rivojlantirishning iloji yo'q edi. 
XVI asrdan boshlab odamlar suv va shamoldan energiyaning yangi 
manbai sifatida foydalanishni o'rganib oldilar. Chunonchi, shu davrdan 
boshlab shamol-tegirmon ixtiro qilindi. Shunday tegirmon g'ildiragi beradigan 
energiya yordamida teriga ishlov berildi va ruda maydalandi. Bu davrda 
tokarlik dastgohining ixtiro qilinishi katta ahamiyatga ega bo'ldi. Shuningdek, 
ixtirolarning anchagina qismini tog'-kon sanoati sohasidagi ixtirolar tashkil 
etdi. Chunki shaxta konlari chuqurligi 200 metrdan 800 metrgacha yetgan 
edi. Bu esa shaxtalardagi suvni chiqarib tashlash ishini dolzarb muammoga 
aylantirib qo'ydi. Inson aqli bu muammoni o'sha davr sharoitida hal etishning 
yo'lini topdi ham. Chunonchi, shaxtalardagi suvni tortib oladigan pompa 
deb ataluvchi nasos ixtiro qilindi. Bu ixtiro shaxtadan suvni qo'l kuchi bilan 
chiqarishga jalb etilayotgan 600 kishining o'rnini bosdi. 
XVII asrda ruda portlatish yo'li bilan olina boshlandi. Olingan ruda esa 
yog'och izlarda yuruvchi kichik vagonchalarda tashila boshlandi. Bu davrning 
yana bir yangiligi -- toshko'mirdan foydalanish bo'ldi. Tog'-kon sanoati va 
metallurgiya rivojlangan hududlarda o'rmonlar maydoni tobora qisqarib 
bordi. Bu omil toshko'mirdan foydalanishning o'ylab topilishiga olib keldi. 
Angliya ko'mir qazib chiqarish markaziga aylandi. 
1540- yildan 1640- yilgacha o'tgan yuz yil ichida ko'mir qazib chiqarish 
250 ming tonnadan 1,5 mln tonnaga yetdi. Toshko'mir mamlakat hayotida 
kumushdan kam baholanmas edi. Yangi-yangi ixtirolar kitob chop qilish borasida 
ham yangilik yaratilishiga olib keldi. Chunonchi, endi suratli kitoblar ham chop 
etila boshlandi. 

Panteizm -- xudo bilan tabiat bir narsa, ular bir butunni 
tashkil qiladi, deb hisoblovchi ta'limot. 

BUNI O'QING 
1992- yilda Rim Papasi Ioann Pavel II (marhum) G. Galileyga nisbatan 
inkvizitsiya sudi qarori bekor qilinganligini va G. Galileyning oqlanganligini 
e'lon qildi. Ayni paytda u inkvizitsiyaning buyuk olimga nisbatan o'tkazgan 
zulmi uchun kechirim so'radi. 
