I BO'LIM

XVI-XVIII ASRLARDA YEVROPA, AMERIKA VA OSIYO DAVLATLARI

I BOB. YEVROPA VA AMERIKA DAVLATLARI 

1-. Buyuk geografik kashfiyotlar va ularning 
tarixiy ahamiyati 

Buyuk geografik kashfiyotlar atamasi haqida. Buyuk 
geografik kashfiyotlar atamasi XV asr oxiri -- XVII asr 
o'rtalarida yevropalik sayyohlar tomonidan amalga oshirilgan 
yirik geografik kashfiyotlarga nisbatan ishlatiladi. Geografik 
kashfiyotlar esa odamlar uchun shu vaqtgacha noma'lum bo'lgan 
yangi yerlarning qidirib topilishidir. Xo'sh, qanday omillar XV asr 
oxiridan boshlab buyuk geografik kashfiyotlarning amalga oshirilishiga 
sabab bo'lgan edi? 
Birinchidan, XV asr oxiri -- XVI asr boshlariga kelganda Yevropada 
tovar ishlab chiqarish yuqori sur 'atlarda o'sa boshladi. Bu esa 
xomashyoga bo'lgan talabni oshirib yubordi. Yevropaning o'zida xomashyo 
kam bo'lganligi uchun uni faqat boshqa o'lkalardan olib kelish zaruratga 
aylandi. 
Ikkinchidan, yangi davr hukmron tabaqalarning boylikka, pulga 
bo'lgan ehtiyojini yanada orttirib yubordi. Endi ularning ongini o'zga 
yurtlarning oltin-kumushlarini va boshqa qimmatbaho boyliklarini 
egallab olish ishtiyoqi chulg'ab oldi. 
8 
Uchinchidan, quruqlikdan va O'rta Yer dengizidan o'tadigan savdo 
yo'llari, shu jumladan, Buyuk Ipak yo'li ham xavfli bo'lib qoldi. Bu yo'llar 
ustidan nazorat Yevropa mamlakatlarining asosiy raqibi Usmonli turklar 
saltanati qo'liga o'tib ketdi. Binobarin, endi yevropaliklar oldida yangi dengiz 
savdo yo'llarini ochish tarixiy zaruratga aylandi. Dengiz savdo yo'llarini ochishga 
imkon beruvchi zamonaviy kemalar va harbiy qurollar mavjud edi. Bundan 
tashqari, dengizda kompasdan foydalanish, astrolyabiya ixtiro qilinganligi ham 
katta ahamiyatga ega bo'ldi. 

Buyuk geografik kashfiyotlarning boshlanishi. 

Buyuk geografik 
kashfiyotlarning tashabbuskorlari Portugaliya va Ispaniya dengiz 
sayyohlari bo'lishdi. Tabiiyki, buyuk geografik kashfiyotlarni dovyurak 
dengizchi-sayyohlargina amalga oshira olar edilar. Shunday dengiz 
sayyohlaridan biri admiral Xristofor Kolumb (1451--1506) edi. U o'z 
oldiga Hindistonga Atlantika okeani orqali boradigan yo'l ochishni 
maqsad qilib qo'ydi. Dengiz sayohatini amalga oshirishga birgina 
dovyuraklik kamlik qilardi, albatta. Buning uchun ilm-fan yutuqlariga 
ham tayanish, ulardan amalda foydalana bilish ham zarur edi. Bu 
o'rinda italiyalik olim P. Toskanelli yerning dumaloqligi haqidagi 
ta'limotdan kelib chiqib, dunyo xaritasini yaratganligi katta ahamiyatga 
ega bo'ldi. Bu xaritada Osiyo qit'asi qirg'oqlari Atlantika okeanining 
g'arbiy sohillarida ekanligi belgilangan edi. Shu tufayli P. Toskanelli 
Yevropa qirg'oqlaridan G'arb tomonga suzib Hindistonga borish 
mumkin, deb ishonardi. Kishilardagi tadbirkorlik ruhi, kapital 
jamg'arishga intilish, insonning 
imkoniyatlariga ishonch tuyg'usi eng 
dadil rejalarni ham amalga oshiradigan 
qilib qo'ydi. Shu tariqa Hindistonga 
boradigan yangi yo'l topish yev- 
ropaliklar uchun hayotiy zaruratga 
aylangani buyuk geografik kash- 
fiyotlarning amalga oshirilishini 
muqarrar qilib qo'ydi. 
Nihoyat, 1492- yilda X. Kolumb 
Ispaniya qirollik oilasi bilan Hindiston 
sari suv yo'li ochishga xizmat qiluvchi 
ekspeditsiyani boshlash haqida shart- 
noma tuzishga muvaffaq bo'ldi. 
1- rasm. Xristofor Kolumb. 
9 
Shartnomaga ko'ra, qirol ekspeditsiyaning pul ta'minotini o'z bo'yniga oldi. 
Ayni paytda X. Kolumb yangi ochiladigan yerlarning vitse-qiroli etib 
tayinlanadigan bo'ldi. Shuningdek, X. Kolumb yangi ochiladigan yerlardan 
olinadigan daromadning 1/10 qismiga, yangi yerlar bilan olib boriladigan 
savdodan tushadigan daromadning esa 1/8 qismiga egalik ham qilar edi. 
X. Kolumb 1492- yilning 6- avgust kuni 3 ta kemada 90 kishilik dengizchi 
bilan birinchi ekspeditsiyasini boshladi. 

Amerikaning kashf etilishi. 

X.Kolumb ekspeditsiyasi 12- oktabr 
kuni Amerika qit'asidagi San-Salvador (Muqaddas xaloskor) oroli 
(hozirgi Bagama orollari davlati hududidagi orol)ga kelib tushdi. Shu tariqa 
Hindistonga olib boradigan suv yo'li ochish maqsadida uyushtirilgan 
ekspeditsiya Amerikaning kashf etilishiga olib keldi. Bu dunyo xaritasini 
tuzgan XV asr olimlarining, xususan, P. Toskanellining xatosi oqibati edi. 
Chunki P. Toskanelli yerning ekvator bo'ylab uzunligini aniqlashda 12 ming 
kilometrga adashgan edi. Keyinchalik olimlar bu xatoni Buyuk kashfiyotga 
olib kelgan buyuk xato, deb atadilar. 
1492- yil 12- oktabr Amerika qit'asining rasman kashf etilgan 
kuni hisoblanadi. 
Biroq X. Kolumb 1492- yilda Hindistonga emas, Amerikaga kelib 
qolganligini anglamagan. U Hindistonga keldim, deb hisoblar edi. 
Shuning uchun ham X. Kolumb aslida Amerikaning mahalliy aholisini 
hindular deb atagan. X.Kolumb Hindistonga (aslida Amerikaga) 4 mar- 
ta ekspeditsiya uyushtirgan. Bu ekspeditsiyalar natijasida juda katta 
hududlar ochilgan va u yerlarda Ispaniya bayrog'i hilpiray boshlagan. 
Shu tariqa bu hududlar Ispaniya mulkiga aylangan. X. Kolumb esa 
o'sha yerlarning vitse-qiroli etib tayinlangan. X. Kolumbning kash- 
fiyotlari yangi yerlarni Ispaniya mustamlakalariga aylantirish bilan 
birgalikda amalga oshirilgan. Yangi qit'aning Kolumbiya deb emas, 
Amerika deb atalishi Italiya dengizchisi va astronomi Amerigo 
Vespuchchi (1454--1512) nomi bilan bog'liq. A.Vespuchchi Ispaniya 
va Portugaliya flotida xizmat qilgan. U 1499--1501- yillarda 
portugaliyaliklar ekspeditsiyasi tarkibida Braziliya qirg'oqlarini tadqiq 
etdi. Buning natijasida, Kolumb ochgan yerlar Hindiston emas, yangi 
qit'a, degan xulosaga keldi. U keyinchalik o'zining nomi bilan atalgan 
qit'aga Yangi Dunyo deb nom berdi. 1507- yilda xaritashunos olim 
M.Valdzemyuller Kolumb kashf etgan yangi qit'ani Amerigo Vespuchchi 
sharafiga Amerika deb atashni taklif etgan. Bu nom hammaga manzur 
bo'lgan. 1515- yilda Yangi Dunyo Amerika deb atalgan birinchi globus 
Germaniyada yaratildi. 1569- yildan esa boshqa xaritalarda ham Kolumb 
kashf etgan yerlar Amerika deb yoziladigan bo'ldi. 

Keyingi kashfiyotlar. 

Atlantika okeani orqali Hindistonga boriladigan 
dengiz yo'li 1498- yilda kashf etildi. Bu kashfiyotni portugaliyalik dengiz 
sayyohi Vasko da Gama amalga oshirdi. 1519- yilda yana bir portugaliyalik 
dengizchi F. Magellan Amerika qit'asini aylanib o'tib, Hindistonga 
boradigan dengiz yo'lini ochdi. Dunyoni aylanib suzish 1522- yilda 
nihoyasiga yetkazildi. Bu ekspeditsiya yerning dumaloqligini, uning katta 
qismi suv bilan qoplanganligini isbotladi. L.V. Torres boshchiligidagi 
ekspeditsiya esa 1605- yilda Avstraliyani kashf etdi. 

Buyuk geografik kashfiyotlarning ahamiyati. 

Buyuk geografik 
kashfiyotlar ilm-fan uchun katta ahamiyatga ega bo'ldi. Uning natijasida 
geografiya, tarix, etnografiya va okeanshunoslik fanlari yangi xulosalar, 
ma'lumotlar bilan boyidi. Bundan tashqari, bu kashfiyotlar tufayli yangi 
dengiz savdo yo'llari ochildi. Bu yo'llar O'rta Yer dengizidan Atlantika 
okeaniga ko'chdi. Bu esa, o'z navbatida, jahon savdosini vujudga keltirdi. 

Admiral (arabcha -- dengiz hukmdori, hokimi) -- harbiy- 
dengiz floti qo'mondonlariga beriladigan unvon. 
Astrolyabiya (lotincha) -- XVII asrgacha xizmat qilgan 
joyning geografik koordinatalarini, vaqtni, yulduzlarning 
chiqish va botish paytini aniqlovchi astronomik asbob. 
Kashfiyot -- izlab topish, tekshirish natijasida topiladigan, 
yaratiladigan ilmiy yangilik. 