6-. Nil vodiysi va uning aholisi
Misr Nil in'omi 

O`zi bilan birga huzurbaxsh salqin
havo va mo`l-koi hosilni olib
kelguvchi sersuv Nil viqor bilan oqadi.
Ulug`vor daryo Afrika shimoli
sharqida sivilizatsiya vujudga kelishi
uchun maydon hozirlagan. Oxiriga borib bir qancha shoxobchalarga
bo`linib oquvchi Nil daryosi borib-
borib O`rtayer dengiziga quyiladi. Nil
daryosi quyilishini yunonlar delta deb atashgan, chunki dengizga
quyiluvchi shoxobchalarning to`la-
to`kis manzarasi uchburchaksimon,
y'ani yunoncha "delta" harfiga
o`xshash bo`lgan.
Eslab qoling! Nil daryosi borib-borib O`rtayer dengiziga quyiladi. Nil
daryosi quyilishini yunonlar delta deb atashgan.
Nil vodiysi  har ikkala qirg`oq
bo`ylab 3 km dan 22 kilometrgacha
kenglikdagi va 6 ming kilometr
uzunlikdagi sug`oriladigan yerlardir.
Nil vodiysini har ikkala tomondan tog`lar mudofaa devorlaridek
muhofaza qilib turadi, adirlar ortida
Sahroyi Kabir va Liviya cho`llarining
ko`z ilg`amas qumliklari yotadi.
Daryoning har ikkala qirg`og`i qora
tuproqli serhosil dalalardan iborat. Vodiyliklar yurtga "Misr"  "Qora
tuproq" deb nom berishgan.
Harholda, hamma vaqt ham shunday
bo`lmagan. Qadim o`tgan zamonlarda
Nil vodiysi odam o`tolmaydigan,
papirus butalari bir-biriga chirmashib ketgan botqoqliklar bilan qoplangan,
suvda son-sanoqsiz yirtqich timsohlar
kun kechirar, quruq yerlarda yovvoyi
hayvonlar galasi sang`ib yurar,
botqoqzorlarda esa zaharli ilonlar
yashar edi. Vaqt o`tgani sayin iqlim o`zgarib
bordi, suv ham yildan yilga
kamayaverdi, Shimoliy Afrika ham
cho`lga aylanaverdi. Odamlar Nil
vodiysi va deltasini o`zlashtira
boshladilar. Shu taxlit, ziroatchilik aholining asosiy mashg`ulotiga
aylandi. Mil. avv. 4- mingyillik
boshlarida odamlar Nil daryosi
qirg`oqlaridagi yerlarni
o`zlashtirishga bel bog`ladilar. 

Misrliklarning mashg`ulotlari 

Nil daryosi dalalarni suvga bostirib,
keng-mo`l oqqan yillarda misrlik
dehqonlar hosili ham barakali
bo`laredi.
Misrlik dehqonlar bug`doy va arpa,
shuningdek, zig`ir ekishar, yetishtirilgan kanopdan esa gazlama
to`qilar edi. Nil vodiysida uzum,
qovun, anor, xurmo, piyoz, bodring,
loviya kabi meva va sabzavot
yetishtirilardi.
Qadimgi zamonda yerga omoch bilan ishlov berilar, qo`lda urug` sepilar,
so`ngra urug`likni yerga singdirish
uchun qoramollarni daladan haydab
o`tishardi. Mehnat qurollari
takomillashishi bilan omoch va
hayvonlar kuchidan foydalana boshlashdi. Sigirlar, ho`kizlar, qo`ylar,
echkilar, cho`chqalarni boqishar,
odatda, ho`kizlarni dala ishlariga
solishar edi.
Misr dehqonlari urug` sochish va
hosilni yig`ishtirib olish ishlarini g`ayriodatiy muddatda o`tkazishardi.
Iyul  sentabr oylarida dam olishar,
urug`likni ekishga hozirlashardi,
negaki bu mahalda barcha dalalarni
suv bosgan bo`lardi. Kuzda dalalarga
urug` sochishar, sug`orish uchun kanallar va ariqlarni tozalashar,
chunki yomg`ir juda kam yog`ar edi.
Qishda esa hosil yig`im-terimi
boshlangan. Boshoqlarni mis o`roqlar
bilan o`rib olishar, so`ngra maxsus
joyga tashib keltirishar, bug`doy yoki arpa bog`lari ustidan hayvonlarni
haydab o`tib, hosilni yanchishar edi.
Xirmonjoydan chiqqan donni esa
sopol xumlarda saqlashardi. Bu
tadbir donni son-sanoqsiz
kemiruvchilar zararkunandaligidan omon saqlardi. 

Hunarmandchilikning rivojlanishi Qadimgi Misr hunarmandlarining 30
dan ziyod kasb-korlari bo`lgan.
Misgarlar misni eritib, undan mehnat
quroli quyishardi. Kulollar loydan
turlituman idish-tovoqlar yasashar,
mustahkam bo`lishi uchun xumdonda pishirishardi. Quruvchilar
saroylar, ibodatxonalar va uylar
bunyod etishgan. Oddiy
misrliklarning uyi loy suvalgan
papirus poyalaridan, zodagonlar
uylari esa somon qo`shib qorilgan loydan yasalgan, oftobda quritilgan
xom g`ishtdan qurilgan. Hukmdor
fir'avnlar saroylari va ibodatxonalar
toshdan barpo etilgan. Ustalar va
duradgorlar deraza va eshiklar, harxil
ro`zg`orbop mebellaryasashardi. Kemasozlar qamishdan qayiqlar,
yog`ochdan esa kemalar qurishardi.
Ko`nchilar va to`quvchilar kiyim-
kechak uchun materiallar
tayyorlashar, tikuvchilar esa liboslar
tikishardi. Zargarlar oltin va qimmatbaho toshlardan taqinchoqlar
yasashgan. 

Misr davlatining tashkil topishi 

Odamlar miloddan avvalgi IV
mingyillik oxirida Nil vodiysidagi
sermashaqqat turmush sharoitiga
moslasha boshladi. Tarqoq
manzilgohlar "nom" deb atalgan kichik davlatlarga birlashdi.
Vaqt o`tishi bilan asta-sekin qabila
sardorlari hukmdorlarga 
podsholarga aylanishdi, oqsoqollar
esa boshqaruv ishlarida ularga
yordam berishardi. Kohinlar alohida mavqe va nufuzga ega bo`lishgan.
Kohinlar diniy marosimlarni
bajarishar, muhim ishlar oldidan
xudolardan madad so`rab iltijo
qilishar edi.
Misrda ikkita podsho hukmdorlik qilgan. Bittasi Quyi Misrda, boshqasi
esa Yuqori (Janubiy) Misrda davlatni
boshqargan. Mil. avv 3000- yilda
ikkala davlat o`rtasida boshlangan
urushda Yuqori Misr hukmdori Menes g`alaba qozondi. U birlashgan
mamlakatning birinchi hukmdori,
ya'ni fir'avn bo`ldi. Yagona va birlashgan davlat uchun yangi
poytaxt bo`lmish Memfis shahri barpo etildi.
Olimlar Misr tarixini Ilk, Qadimgi, O`rta, Yangi va So`nggi podsholik davrlariga ajratishgan.
Vaqt o`tishi bilan "nom"lar
hukmdorlari o`z molmulkini
ko`paytirib oldi, Misr tag`in mustaqil
davlatlarga aylangan alohida
nomlarga parchalanib ketdi. 200 yildan so`ng mamlakatning qayta
birlashuvi ro`y berdi, shu tariqa, O`rta
podsholik hukmronligi davri
boshlandi. Bu davlatning poytaxti Fiva shahri edi. Tayanch konspekt ?  Afrika shimoliy sharqi  mil. avv. 4- mingyillik boshi ?  Nil  delta  O`rtayer dengizi
?  "Qora tuproq"  kengligi 3 km dan 22 km gacha uzunligi 6 ming
km ?  dehqonchilik, chorvachilik
?  papirus  uylar qurilishi, yozuv
?  davlatlar- "nom"
?  mil. avv. 3000- yil Yagona birlashgan Misr ?  poytaxt  Memfis Fiva Eslab qoling! Olimlar Misr tarixini Ilk, Qadimgi, O`rta, Yangi va So`nggi
podsholik davrlariga ajratganlar.
