52 - 53-. Qadimgi Rim
madaniyati
Rimda quldorlar va qullar turmushi 

Qadim zamonlarda rimliklar turmushi
o`ta oddiyligi bilan alohida ajralib
turgan. Rimlik zodagonlar bo`lmish
patritsiylar bir qavatli oddiy uylarda
yashardilar, xo`jalikda qullar ham
unchalik ko`p emasdi. Milodiy I asrga kelib rimliklar
turmushida keskin o`zgarishlar ro`y
berdi. Badavlat kishilar yashaydigan
tepaliklar bag`rida tomoshabog`lar va
chorbog`lar ko`p, havo esa tep-tekis
joylardagiga qaraganda sog`lomroq va tozaroq bo`lgan. Imperatorning
yaqin kishilari muhtasham
koshonalarga egalik qilar edilar. Badavlat rimlik uy-qo`rg`oni; Rim
termlari. Zamonaviy foto; Mum bilan
qoplangan yozuv taxtasi
Badavlat bo`lmagan rimliklar
tepaliklar o`rtasidagi tekis joylarda
yashar edilar. Bu yerlarda ko`chalar tor va iflos bo`lgan: axlatni ham
to`g`ri ko`chaga tashlashgan. Ustiga-
ustak Rim aholisi soni ham muntazam
ortib bordi, chunki Italiyaning to`rt
tomonidan xonavayron bo`lgan
dehqonlar poytaxtga ko`chib kelardilar. Ishi yurishgan kishi bir
burchakni yoki xonani ijaraga olardi,
sayoqlar va gadoylar zinapoyalar
tagida, zax va nimqorong`i
yerto`lalarda yoki ochiqdan ochiq
shahar ko`chalarida tunar edilar. Rimlik qashshoqlar mehrini
qozonishga intilgan imperatorlar
poytaxt aholisi uchun "termlar" deb
atalgan ko`rkam hammomlar
qurdirgan edilar (yunoncha "issiq"
so`zidan, "termos" so`zi ham shundan kelib chiqqan). Arzimas to`lov evaziga
har bir rimlik termlarga tushish
imkoniyatiga ega edi. Bu yerda suzish
uchun basseynlar, sport zallari mavjud
edi. Termlar qoshida ta'lim olish va
fanlar bilan shug`ullanish uchun kutubxona ham bo`lgan. 

Ta'lim 

Bolalarning maktabda ta'lim olishi ota-
onalarning tahsil uchun haq to`lash
imkoniyatlariga bog`liq bo`lgan.
Kambag`al rimliklarning farzandlari
xo`jalik ishlarida ota-onalariga
yordam berganliklari sababli maktabda o`qimas edilar. Badavlat
xonadon farzandlari esa 6 yoshdan
maktabga qatnar edilar. Yozuvni
o`rganayotgan bolalar stil degan metall ruchka bilan harflami mum
qoplangan taxtachalarga qitirlatib,
o`yib yozardilar.
O`qish, yozish va hisoblashni
o`rganganidan keyin ko`pchilik ta'lim
olishni yakunlar edi. Ayrimlar grammatikada (o`rta maktabda)
tahsilni davom ettirgan. Tarix,
geografiya, geometriya, musiqa va
astronomiya o`qitilardi. Yunon tilini
o`rganishga alohida e'tibor
qaratilgan, chunki fanning turli tarmoqlariga oid kitoblarning
aksariyati yunon tilida yozilgan edi.
Siyosiy arbob bo`lishni istagan har bir
kishi notiqlik va ritorikani  chiroyli so`zlasni o`zlashtirgan. Eslab qoling! Stil - mum bilan qoplangan taxtachaga yozish uchun
mo`ljallangan temir tayoqchalar. 

Me'morchilik va haykaltaroshlik 

Rim imperiyasida qurilish ishlari
ayniqsa taraqqiy etgandi. Amfiteatrlar,
sirklar, teatrlar, ibodat-xonalar,
saroylar, triumfal arklar va ko`p
qavatli uylar barpo etildi. Shaharni
baland devorlar o`rab turardi. Rim me'morchiligi yunon
me'morchiligidan imoratlari rang-
barangligi va muhtashamligi bilan
farqlangan. Milodiy I asrda Rim eng
yirik va aholisi ko`p shahar edi. O`sha
kezlarda hatto shunday bir maqol to`qilgandi: "Barchayo`llar
Rimgaboradi". Minglab qullar
o`rmonlar, tog`lar va botqoqlar orqali
yo`llar o`tkazdilar. Yo`llar bilan bir
qatorda Rim vodoprovodi  suv
quvurlari qoldiqlari ham hozirga qadar saqlanib qolgan. Quvurlar
nishablik asosida qurilgan bo`lib,
tog`dagi buloqlardan suvning o`zi
oqib kelar edi. Suv quvurlarini jarlar,
daralar va vodiylardan o`tkazish
uchun akveduklar  yuqori qismidan anhorlar o`tkazilgan
ko`priklar qurilgan. Lotincha sonlar; Rimdagi yo`l qurilishi;
Akveduk qurilishi; Panteon - barcha
xudolar ibodatxonasi Eslab qoling! Rim imperiyasida j qurilish ishlari ayniq sa taraqqiy
etgandi. Amfiteatrlar, sirklar, teatrlar,
ibodatxonalar, saroylar, triumfal
arklar va ko`p qavatli uylar barpo
etildi. Eslab qoling! Barcha xudolar ibo datxonasi - Panteonga Rim
imperiyasida yashayotgan har bir
kishi kelib o`zi e'tiqod qilgan xudoga
sig`inish imkoniga ega bo`lgan.
Ulkan ko`priklarni butunlay toshdan
qurish qimmatga tushar va uzoq davom etar edi. Rimliklar yangi
qurilish materiali bo`lmish betonni
ixtiro qilishadi. Quruvchilar g`ishtdan
ikkita ingichka devortiklashgan,
ularo`rtasidagi bo`shliqni esa beton
bilan to`ldirishgan. Qotganidan keyin u toshdan ham mustahkam bo`lib
qolgan. Beton ishlatilishi rimliklarga
tez va pishiq inshootlar qurishga
imkon berdi.
O`n minglab tomoshabinlarni
sig`diradigan Amfiteatr Rimdagi eng katta inshoot bo`lgan. Bu yerda
gladiatorlar olishuvi va harbiy kemalar
jangi uyushtirilardi. Yer ostida chuqur
bir joyda sahnani suvga to`ldirish
imkonini beruvchi moslama qurilgan.
Rimning eng katta amfiteatri bo`lmish Kolizey o`tmishdagi ulug`vorlik
guvohi sifatida hozirgacha saqlangan.
Beton ixtiro etilganidan keyin shiftlar
gumbaz shaklida ustunlarsiz
quriladigan bo`ldi. Rimdagi Panteon
shu taxlitda qurilgan (yunonchadan "barcha xudolar ibodatxonasi"
ma'nosini anglatadi). Rim imperiyasida
yashayotgan har bir kishi Panteonga
kelib o`zi e'tiqod qilgan xudoga
sig`inish imkoniga ega bo`lgan:
misrlik  Osirisga, yunon  Zevsga, rimlik  Yupiterga ibodat qilar edi.
Buyuk g`alabalarni nishonlash uchun
muhtasham triumfal arklar barpo
etilgan. 

Xristianlikning vujudga kelishi 

Ikki ming yil muqaddam Rim
hokimiyati ostida bo`lgan Kichik Osiyo
va Falastin yerlarida Nazaret shahrida duradgor losifva uning rafiqasi Mariya xonadonida "Xudoning o`g`li" nomini olmish Iso tug`ilgani haqida rivoyatlar tarqala boshladi. 30
yoshida Iso sahroda yashovchi voiz Cho`qintiruvchi loann qo`lida lordan daryosida cho`qintiriladi. Yovuzlikni
sodir etganlar loannga tavba qilish
uchun kelishardi. Iso begunoh
bo`lsa-da, Yaratganga yo`l poklovchi
tavba-tazarrudan boshlanishini
ko`rsatib berish uchun cho`qinadi. Me'morchilik uslublari (Korinf, Ion,
Doriy, Aralash); Isoning xochga
tortilishi Eslab qoling! Tit Liviy, Tatsit, Plutarx- Rim tarixchilari. Eslab qoling! Rimliklar yangi qurilish materiali - betonni kashf qildilar. Eslab qoling! Xristian dini milodiy I asrda vujudga kelgan.
O`n ikki nafar havoriylari (apostollar) bilan Falastin bo`ylab sayohat qilib, Xudo oyatlari haqida
hikoya qilib beradi, va ularni amalga
ko`rsatadi  o`liklarni tiriltiradi,
yashashdan umidini uzgan, tuzalmas
xastalarni sog`aytiradi. Yahudiy
ruhoniylari Iso payg`ambarni mavjud diniy haqiqatlarni buzib talqin etishda
ayblab, uni o`lim jazosiga mahkum
etadilar. Rim noibi Pontiy Pilat bu hukmni tasdiqlashi shart edi. Avvaliga
Pontiy Pilat bu ishni qilishdan bosh
tortgan, ammo ruhoniylar tazyiqi
ostida rozilik beradi. Isoni yer
yuzidagi ilk inson  Odam ato dafn
etilgan Golgof tog`ida xochga tortganlar. Iso payg`ambar 3 kunda,
dahshatli azoblargirdobidajon beradi.
Vafotidan keyin murdasini bir g`orga
qo`yishadi. Uchinchi kuni dafn etish
uchun kelishganda Iso Masih jasadi
qo`yilgan joyida yo`qligini ko`rishadi. Iso payg`ambar qayta tirilgan va
me'rojga ko`tarilgan, vafot etgan va
yashayotgan odamlarning ishlarini
baholash uchun Yer yuziga qaytib
kelishga va'da bergan. Imperator Konstantin; Rivoyatga
ko`ra imperator Konstantin xristianlik
ramzini o`z askarlari qalqonlariga
chizishga buyurgan va g`alabaga
erishgan.
Iso Masih haqidagi rivoyatlar Yevangeliya (Injil) nomini olgan, yunonchadan tarjima qilganda bu
so`z "Xushxabar" ma'nosini anglatadi.
Iso payg`ambar ta'limoti izdoshlari
xristianlardir. Shogirdlari apostollar
(hovariylar)dir. Xristianlar jamoalariga yepiskoplar peshvolik qiladi. Milodiy I asr xristianlik vujudga kelgan sana
hisoblanadi. Rim hukmdorlari
xristianlarni ta'qib etadilar, yirtqich
hayvonlar changaliga tashlaydilar,
turli qiynoqlarga soladilar. Milodiy
313-yilda imperator Konstantin xristianlik boshqa dinlar bilan teng bir
din deb e'lon qilingan farmon
chiqardi. Farmon xristianlarga
ibodatxonalar qurish va oshkora
ibodat qilish imkonini berdi. Eslab qoling! Iso Masihni yer yuzidagi birinchi odam - Odam ato qabri
joylashgan Golgofa tog`ida xochga
tortganlar. Tayanch konspekt          termlar
         ritorika
         me'moriy uslublar             Korinf, Ion, Doriy          betonning ixtiro qihnishi
 Panteon          tarixchilar  Tit Liviy, Tasit          Iso Masih  Pontiy Pilat, Golgofa, I asr, Yevangeliya Eslab qoling! Odamzotning ma'naviy kamol topish jarayoni chuqur ildiz va
qadimiy an'analarga ega.
