50-. Rim respublikasining qulashi
Sabablari 

Qullar qo`zg`alonlari quldorlarni
qattiq qo`rquvga solib qo`yadi.
Quldorlar qarshisida kuchli hokimiyat
bo`lmish harbiy diktatura o`rnatilishi
zarurligi to`g`risidagi masala
ko`ndalang turar edi. Senatorlar va kam sonli mansabdor shaxslar ulkan
davlatni risoladagidek boshqarishni
ta'minlay olmas edilar.
Miloddan avvalgi I asrda muntazam
yollanma qo`shinlarga tayanuvchi
harbiy boshliqlar real kuchga aylandilar. Yollanma askarlarni
Rimning harbiy kuchqudrati va
davlatning kuchayishi emas, faqat
o`lja qiziqtirardi. Yollanma askarlar
uchun kimlar bilan jang qilish yoki
kimlarni talashning farqi bo`lmagan. Rimda esa davlat boshlig`i bo`lishni
xohlovchi bir qancha sarkardalar bor
edi. 

Sezar hokimiyatining qaror topishi 

Spartak qo`zg`aloni bostirilib, tor-mor
etilganidan keyin Krass va Pompey hokimiyat uchun ancha vaqt kurash
olib bordilar, ammo Rim imperiyasi
olib borayotgan urushlardan birida
Krass halpk bo`ladi. Endi Pompey
uchun Sezar birdan birxavfli raqib
bo`lib qoldi. Galliya urushlaridagi g`alabalar tufayli Sezarning nufuzi va
obro`yi ancha ortdi. Yollanma
askarlar uning ajoyib sarkardalik
iste'dodiga ishonar, Sezarning ortidan
istalgan tomonga borishga shay
edilar. Bundan tashqari, mabodo, Senat majlisida qatnashsa, bizga yer
ajratib beradi va qarzlarimizni bekor
qiladi deb umid qilgan kambag`allar
ham Sezarni qo`llab-quvvatlar edi. Sezar - Rim imperatori; Imperator
Sezarning o`ldirilishi; Yuliy Sezar
dinori mil. avv. 49-48- yy.; Kleopatra -
Misr malikasi; Mark Antoniy;
Imperator Oktavian Avgust
Yuliy Sezar miloddan avvalgi 49-yilda Galliyadagi muzaffar urushdan keyin
Rimga boruvchi yo`ldagi Rubikon daryosidan kechib o`tar ekan,
yakkahokimlik uchun oshkora
kurashni boshlab yubordi. Sezar
o`shanda shunday degan: "Qur'a
tashlandi!"
Rim aholisi qo`llab-quvatlashi hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi.
Pompeyning qo`shinlari Ispaniyada
edi. Sezar g`alaba qozondi. U Rim
imperatoriga aylandi. Sezarning
xohish-irodasi Rim uchun qonun
kuchiga ega edi. U hech qanday saylovlarsiz mansabdor shaxslarni
tayinladi, Senat va Xalq majlisiga
hisobot bermasdan qo`ydi.
Bu hol uzoq davom etmadi. Sezarning
cheklanmagan hokimiyatidan norozi
bo`lgan senatorlar fitna uyushtirdilar. Ular Sezarni o`ldirishga va Senatga
burungi mavqeyini qaytarishga ahd
qildilar. Fitnaga Sezarning yaqin
do`stlaridan bo`lmish Brut boshchilik qiladi. Senatdagi majlis paytida
fitnachilar Sezarni qurshab oldilar va
unga xanjarlar bilan zarba bera
boshladilar.
Miloddan avvalgi 44-yilda Yuliy Sezar
hukmronligi tugadi. Ammo uning o`ldirilishi respublikaning qayta
tiklanishiga olib kelmadi. Sarkardalar
o`rtasida fuqarolar urushi boshlanib
ketdi, bu kurashda g`olib chiqqan
Oktavian Avgust Sezarning vorisi
bo`ldi. U Rim imperiyasi asoschisiga aylandi. 

Hokimiyat uchun kurash oqibatlari 

Sezar o`ldirilganidan keyin Brut
respublikani qayta tiklashga urinib
ko`radi. Biroq senatorlar avvalgi
tartibotlarga qaytishni istamasdilar.
Ularning ko`pchiligi o`z boyligini
Sezar hukmronligi davrida qo`lga kiritgan edi. Brut va uning tarafdorlari
Yunonistonga qochib ketishga
majbur bo`ladilar.
Ayni mahalda Rimda Sezarning
nevarasi bo`lmish, imperator uni
asrab olganida Gay Yuliy Sezar Oktavian deb nom bergan Oktaviy paydo bo`ladi. Oktavian mamlakat
hukmdoriga aylandi. Sezarning yaqin
yordamchisi Mark Antoniy bunga
qarshi chiqadi. Buning uchun Senat
Mark Antoniyni Respublikaning
dushmani deb e'lon qiladi. Yunonistonda esa Rim respublikasi
tarafdorlarini qo`llab-quvvatlash
kuchayib boradi. Oktavian Mark Antoniy bilan ittifoq tuzadi va respublikachilarni tor-mor etadi.
Shundan keyin Oktavian Rim
davlatining G`arbiy qismini, Antoniy
esa Sharqiy qismini boshqarishni o`z
qo`liga oladi.
Misrga kelgan Antoniy Misr malikasi Kleotpatraga uylanadi. Nikoh sovg`asi tariqasida Antoniy
Kleopatraga Rimning sharqiy
provinsiyalarini (viloyatlari) beradi. Bu
Oktavianning noroziligiga sabab
bo`ldi, miloddan avvalgi 31- yilda
Yunoniston qirg`oqlarida Antoniy va Oktavian flotlari o`rtasida jang bo`ldi.
Jang qizigan bir pallada Kleopatra va
Antoniy Aleksandriya shahriga qochadilar. Armiya va flot Oktavianga
taslim bo`ladi. Keyingi yili Oktavian
qo`shinlar bilan Misrga yetib keladi.
Antoniy va Kleopatra o`z-o`zini
o`ldiradi, Misr esa Rim imperiyasi
provinsiyasiga aylanadi. Shu tariqa, Oktavian butun Rim imperiyasining
yakka hukmdori bo`lib oladi.
Miloddan avvalgi 29-yilda Oktavian
Senatdan imperator unvoni va Avgust laqabini oldi. Oktavian bir qator islohotlar o`tkazdi. Oktavian
Rim imperiyasining asoschisi edi.
Oktavian Avgust senatorlar va Rim
armiyasi legionlari sonini qisqartirdi.
Jangchilarning xizmat muddati 20 yil
etib belgilandi. Oktavian Avgust zamonida Rim imperiyasi
armiyasining umumiy soni 300
mingga yetdi. Imperator keng
ko`lamda qurilish ishlari olib bordi.
Uning davrida Rimda ko`plab saroylar
va ibodatxonalar bunyod etildi. Oktavian Avgust milodiy 14- yilda
vafot etdi. Uning vorislari bo`lmish Kaligula va Neron hukmronligi davrida imperiya inqirozi boshlandi.
Faqat milodiy II asrning o`rtalarida
Rimning kuch-qudrati qayta tiklandi.
Bu davr Rim imperiyasining "oltin
asri" degan nom olgan.
Milodiy 98-yilda Trayan imperator taxtini egalladi. Trayan zamonida
Dunay daryosi bo`ylarida yashovchi
daklar bilan urushlar olib borildi. 40
metrlik Trayan kolonnasi  ustunini
bezab turgan daklar bilan urush
manzaralari tasvirlangan bo`rtma rasmlar bu haqda hikoya qiladi.
Ossuriya va Mesopotamiya hududlari
Rim imperiyasi tarkibiga kirdi. Trayan
Parfiya bilan urushlarda
muvaffaqiyatga erishdi. Uning
hukmronligi davrida yolg`onchi chaqimchilikka asoslanib qatl etish
bekor qilindi. Eslab qoling! Mil. avv. 29- yilda Oktavian Senatdagi imperator unvoni
va Avgust laqabini oldi. U Rim
imperiyasining asoschisi bo`ldi. 