49-. Qullar va gladiatorlar
Rimda quldorlik 

Zafarli yurishlar natijasida Rimda
qullar soni nihoyatda ko`payib ketdi.
Misrda ham, Yunonistonda ham,
qullarning soni Rimdagichalik ko`p
emasdi.
Erkin rimliklar tasavvuricha, qulbutunlay quldorning ixtiyorida
bo`lgan bir buyumdek edi. Qullarning
qadri bo`lmagan, negaki ular
judayam arzon turardi.
Urushlar, bosib olingan
mamlakatlardagi qullar hisobiga Rimda qullar shu qadar ko`p
bo`lganki, rimliklarda har doim ham
ulardan xo`jalik ishlarida foydalanish
imkoniyati bo`lmagan. Badavlat
rimliklarning bo`sh vaqti ko`p
bo`lgan, chunki hamma ishlarni qullar bajarar edi.
Rim davlatidagi qullarda mehnatdan
manfaatdorlik hissi mutlaqo bo`l
magan. Savalash va qattiqqo`l
muomala bilan ularni durust
ishlashga, xo`jalik mollari va mehnat mahsulotlarini asrashga undashning
ham iloji yo`q edi.
Milodiy III asrlarda qullar mehnati
quldorlar uchun foydali emasligi
ma'lum bo`ldi. Ko`plab quldorlar
qullarni yer ijarachilariga aylantira boshlashadi. Qullar qo`zg`olonidan
qo`rqqan, hosildorlikni oshirishga
intilgan zamindorlar o`z yerlarini
kichik-kichik mulklarga
bo`libtashladilarva erkin
kambag`allarga ijaraga tarqatib bera boshladilar. Ana shu yerlarda
ijarachilar dehqonchilik bilan
shug`ullandilar. Ular yerga qancha
yaxshi ishlov bersalar, hosilning
shuncha ko`p ulushi o`zlariga nasib
etardi. Mayda yer ijarachilari kolonlar deb atalgan. Yerdan foydalanganlik
uchun ular yer egasiga o`zlari
yetishtirgan mahsulotlar bilan to`lov
berishardi.
Bora-bora mutlaq qaram qullarning
soni kamaydi. Ayrim yer egalari xo`jaliklarni yuritish uchun qullarga
kichik yerlarni mustaqil yuritishga
mehnat qurollari, urug`lik va oilasi
bilan birga yashashga ruxsat
berishardi. Bunday qullar "kulbali qullar", ya'ni uy-joyli qullar deb nomlangan. Ular ham yerdan
foydalanganlik uchun haq
to`lashardi, ammo o`zlarining taqdiri
xo`jayinlarning qo`lida bo`lgan.
Qullar va kolonlar Rim imperiyasining
eng mazlum aholisi bo`lib qolaverishdi, ular birgalikda
quldorlarga qarshi kurash
boshladilar. 

Gladiatorlar janglari 

Rimliklarning sevimli tomoshalaridan
biri gladiatorlar jangi bo`lgan. Aksariyat gladiatorlar qullar yoki
jinoyatchilar bo`lishgan. Ularga
maxsus yopiq maktablarda ta'lim
berishar, so`ngra bir-birlari bilan
olishishga, tomoshabinlar ko`nglini
xushlashga majbur qilishar edi. Har bir gladiatorning hayot-mamoti
tomoshabinlar xohish-istagiga
bog`liq edi. Jang so`ngida
tomoshabinlar yengilgan gladiator
tirik qolish-qolmasligini hal qilishardi.
Agar tomoshabinlarning ko`pchiligi o`ng qo`lining bosh barmog`ini
yuqoriga ko`tarsa  yengilgan
gladiator tirik qolgan, aksincha,
pastga qaratishsa  uni
tomoshabinlar ko`z o`ngida
o`ldirishardi. Janglar ulkan tosh stadionlar, amfiteatrlarda bo`lib
o`tardi. 50 ming tomoshabin
sig`adigan Kolizey eng katta amfiteatr
bo`lgan. Eslab qoling! "Kulbali qullar"- bu quldorlar tomonidan kichik yer,
mehnat qurollari, urug` bilan
ta'minlangan qullar. Ularga oila va
turarjoy qurish uchun ham ruxsat
berilgan. Kolizeyning tashqaridan korinishi;
Gladiatorlar jangi ; Rim burguti. Rim
hukmdorlari ramzi hisoblangan;
Kolizey
Ba'zida gladiatorlar katta-katta
guruhlarda jang qilishgan, shunda sahna jang maydoniga o`xshab qolar
edi: o`ldirilgan, yaralangan va jon
berayotgan gladiatorlar
hammayoqda ag`anab yotardi.
Yanada qiziqarliroq bo`lishi uchun
gladiatorlar janglari kuchi teng raqiblar o`rtasida o`tkazilgan.
Birovida faqat qilich va qalqon bo`lsa,
boshqasida to`r va changak (uch
ayrili nayza) bo`lgan. To`r va changak
bilan qurollangan gladiator o`zini
hech narsa bilan himoya qila olmasa ham, u raqibini to`r bilan o`rab
tashlashi va changak bilan o`ldirishi
mumkin edi. Gladiatorlarning yovvoyi
arslonlar, qoplonlar, darg`azab
ho`kizlar bilan janglari ham
o`tkazilgan. 

Spartak qo`zg`aloni (mil. avv.
74-71 y.) 

Mazlum qullar o`z zolim
ezuvchilaridan nafratlanar, behudaga:
"Qullar qancha bo`lsa, dushmanlar
shunchadir", deyishmagan.
Mil. avv. 74- yilda boshlangan Spartak boshchiligidagi qullar qo`z g`aloni qadimgi dunyoda eng
ommaviy va uyushgan
qo`zg`alonlardan biri bo`lgan.
Rim armiyasida xizmat qilishdan bosh
tortganligi uchun Kapuya shahridagi
gladiatorlik maktabiga sotib yuborilgan frakiyalik qui Spartak
qullarni qo`zg`alon ko`tarishga
undadi. Ammo kimdir bu haqda
rimliklarga xabar yetkazadi. Shunda
Spartak va uning 200 ga yaqin
tarafdorlari qorovullarga hujum qiladilar va qochib chiqib ketadilar.
Shaharda yashirinish imkoniyati
bo`lmagani sababli ular Vezuviy tog`idagi qoyaga chiqib oladilar.
Asta-sekin boshqa qullar ularga kelib
qo`shila boshladi va qo`zg`alon
ko`targanlar safi kengaya bordi. Ko`p
o`tmay ularning soni 10 ming kishiga
yetdi. Qo`zg`alon ko`targan qullarni tor-
mor etishga jo`natilgan uch ming
kishilik qo`shin Vezuviy tog`lari
yaqinida harbiy lager tikladi.
Qamal boshlandi. Ammo Spartak
kutilmagan va dadil rejani amalga oshirdi. Qullar uzum novdalaridan
narvon to`qib, ko`rinmaydigan
tarafdan cho`qqidan pastga tushib
oldilar. Rimliklar guruhining
orqasidan zarba bergan Spartak
ularni tor-mor etdi. Qo`zg`alon ko`targanlar orasida ixtilof paydo
bo`ldi. Qullarning bir qismi Rimni tark
etib, o`z yurtlariga qaytishni afzal
bildilar. Ko`pgina qullar esa
mamlakatdan chiqib ketmaslikka,
Rimni tor-mor etishga va quldorlardan qasos olishga ahd
qilishdi.
Spartakka qarshi tajribali sarkarda Mark Krass boshchiligida ko`p ming sonli qo`shin jo`natildi. Miloddan
avvalgi 71- yilning bahorida ro`y
bergan hal qiluvchi jangda Spartak
lashkari tor-mor etildi, uning o`zi esa
ana shu jangda halok bo`ldi. 6
mingdan ziyod asirlar Rim-Kapuya oralig`idagi yo`l bo`ylaridagi
xochlarga mixlab tashlandi.
Qo`zg`alon ko`targanlarning alohida
to`dalari esa tag`in 10 yil kurashni
davom ettirdilar. Eslab qoling! Spartak qo`zg`aloni mil. avv. 74-74-yillar davomida bo`lib,
qo`zg`alon qullar mag`lubiyati bilan
yakun topgan. 