48-. O`rtayer dengizida
hukmronlik uchun kurash
Rim armiyasi 

Respublikani tashqi dushmanlardan
himoya qilish zarur edi. Armiyada 17
yoshdan 46 yoshgacha bo`lgan
erkak fuqarolar xizmat qila olar edi.
80 kishidan iborat bo`lgan jangchilar
guruhi senturiyalar deb yuritilgan. Bir necha senturiyalar kogortani, 10 ta kogorta legionni tashkil etardi. Jangchilarning ko`pchiligi yaxshi
ta'lim olgan askarlar bo`lib, ular
uchun armiyada xizmat qilish bir
umrlik ishga aylangan edi. Xizmat
muddati 25 yil bo`lgan. Shuncha
muddatdagi xizmati evaziga legioner uy-joy, durustgina oylik maosh olish
va boshqa o`lkalarni ko`rish
imkoniyatlariga ham ega bo`laredi.
Rimliklar o`ziga xos jang olib borish
taktikasini ishlab chiqishgan: avvaliga
shahar qurshab olinar, so`ngra esa katapulta degan qamal qurolidan
foydalanib devorlarni teshishar va
shaharga bostirib kirar edilar. Pishiq
metall taxtachalardan tiklangan uzun
qamal ko`tarma minoralari yordamida
baland devorlardan oshib o`tardilar. Eslab qoling! Puni urushlari - Rim bilan Karfagenning O`r'tayer
dengizida hukmronlik qilish uchun
olib borgan urushlari. Bu urushlar mil.
avv. II asr o`rtalarida Karfagen
mag`lubiyati bilan yakunlandi
Harbiy guruhlar imperiya hududi bo`ylab tezroq harakatlanishi uchun
mamlakatda soz (tekis) yo`llar
tarmog`i barpo etilgan edi. Bu yo`llar
bilan imperiyaning har qanday
o`lkasida yetib borsa bo`lar edi.
Imperiya chegaralarida esa tosh qal'alarr qurilgan edi.
Janglardagi zafardan so`ng Senat
qaroriga ko`ra Rim qo`shinlari
g`alaba (triumf)ni tantanali nishonlar
edi. Qo`shinlar oldida to`rtta oq
arg`umoq qo`shilgan aravada boshiga lavr gulchambari qadab
olgan g`olib sarkarda borar edi.
Sarkardaning izidan o`ljalarni olib
borishardi. Kapitoliy tepaligida qo`lga
kiritilgan g`alaba uchun minnatdorlik
tariqasida xudolarga qurbonliklar bag`ishlanar edi. 

Puni urushlari 

Rim davlatining hududi tinimsiz
kengayib boraverdi. Mil. avv. III asr
o`rtalariga kelib Rim sarkardalari
mamlakatning shimoliy qismidan
tashqari butun Italiyani zabt etishga
erishdilar. Tez orada ularning istilochilik rejalari chegaradosh
hududlarga ham yoyila boshladi.
Bu paytda Sitsiliya orolining g`arbiy
qismini bosqinchilik yo`li bilan o`z
hududlarini kengaytirib borayotgan
boshqa bir qudratli davlat  Karfagen quldorlari egallab olgan edilar. Aynan Sitsiliya masalasi Rim va
Karfagen o`rtasidagi urushlar
sababiga aylandi.
Harbiy jihatdan Karfagenning katta va
kuchli floti bo`lgani bois Rimga
qaraganda ustunlikka ega edi. Ammo Karfagen qo`shinlarining zaif tomoni
unda yollanma askarlar xizmat qilishi
edi. Yollanma askarlarning birdan bir
maqsadi harbiy o`lja bo`lib, o`zlari
uchun qulay bo`lgan istalgan paytda
dushman tarafiga o`tib ketar edilar. Rimliklar Karfagen bilan uch
marotaba urushdilar. Bu urushlar
tarixga Puni urushlari nomi bilan kirgan, negaki rimliklar Karfagenni
Puna deb atashardi. Birinchi urushda
rimliklar g`alaba qozondilar, Sitsiliyani
bosib olib, karfagenliklarni o`zlariga
xiroj to`lashga majbur qildilar. Ikki
yildan keyin rimliklar Korsika va Sardiniya orollarini bosib oldilar. Rim
O`rtayer dengizi mintaqasida eng
kuchli davlatga aylandi. Biroq
Karfagen O`rtayer dengizidagi orollar
ustidagi urushda Rimning xavfli
raqibi bo`lib qolaverdi. Sitsiyaliyadagi yo`qotishlar uchun o`zlarini
taqdirlash va qanoatlantirish uchun
Karfagen quldorlari Ispaniyaning
katta qismini bosib oldilar. Karfagen
armiyasiga tajribali sarkarda Gannibal boshchilik qilardi. Ispaniyada yollanma qo`shinlarga
qo`mondonlik qilganida Gannibal
biror marta ham mag`lubiyatga
uchramadi. O`q otish quroli katapulta; Gannibal;
Gannibal jangchilari; Karfagenning
vayron qilinishi 

Karfagenning vayron etilishi 

G`arbiy O`rtayer dengizida yagona
xo`jayinga aylanish uchun rimliklar
Karfagen bilan janglarga tayyorgarlik
ko`ra boshladilar. Rimliklar
karfagenliklarga ikki tomondan zarba
berishga qaror qilishdi. Bitta armiya Ispaniyada Gannibal armiyasini tor-
mor etishi, boshqasi esa Karfagenni
bosib olishi kerak edi. Biroq Gannibal
barcha rejalami chalkashtirib yubordi.
O`tib bo`lmasdek tuyulgan tog`lardan
oshgan Gannibal Italiya hududiga bostirib kirdi va mil. avv. 216-yilda Kann yaqinidagi jangda rimliklar armiyasini tor-mor etdi. Bu jangda 70
ming rimlik legioner halok bo`ldi. Eslab qoling! Karfagen armiyasiga tajribali sarkarda Gannibal boshchilik
qilaredi. Rim armiyasini esa - sarkarda
Ssipion boshqargan. Eslab qoling! Mil. avv. 202-yili Zama shahri yaqinida Gannibal armiyasi
rimliklar tomonidan yakson qilingan. Eslab qoling! Karfagen bunyod etilgan joy esa Senat qaroriga ko`ra
qarg`ish tekkan maskan deb e'lon
qilindi. Bu yerda uy-joy qurish va
dehqonchilik bilan shug`ullanish
taqiqlangan edi.
Mag`lubiyatdan keyin rimliklar hal qiluvchi janglardan o`zini tiya
boshladi. Italiya aholisi Gannibalni
qo`llab-quvvatlamadi, chunki
Karfagan yollanma qo`shinlari
mamlakatni talon-taroj qilib tashlagan
edi. Rimlik sarkarda Ssipion kutilmaganda qo`shinlari bilan Afrika
qirg`og`iga kelib tushganda Gannibal
Karfagenni himoya qilishga oshiqdi,
ammo mil. avv. 202yilda uning
lashkari Zama shahri yaqinida rimliklar tomonidan tor-mor etildi. Mil.
avv. 183-yili Gannibal surgunda
yurganida, uni rimliklarga topshirish
uchun qo`lga olishga urinishganida
zahar ichadi. Rim G`arbiy O`rtayer
dengizida mutlaq hokimga aylanadi. Suriya va Makedoniyani bosib
olgandan keyin rimliklar Karfagenni
ham bosib olishga qaror qiladilar.
Miloddan avvalgi II asr o`rtalarida
uchinchi Puni urushi bo`ldi. Rimliklar
Karfagenni qamal qildilar, ammo aholi uning himoyasiga qo`zg`aldi.
Karfagen shahri aholisi ikki yil o`z
shahrini mudofaa qildi, shaharda
ochlik boshlandi. Rimlik legionerlar
uylarga hujum qilib, ularni birma-bir
bosib olishar, yo`lda uchragan narsani talashar va o`t qo`yishar edi.
Karfagen o`n yetti kun o`t-olov
girdobida qoldi. Xalq tajribalari va
donishmandligini asrab kelgan
xonadonlar va kutubxonalar kuli
ko`kka sovurildi. Karfagen bunyod etilgan joy esa Senat qaroriga ko`ra
qarg`ish tekkan maskan deb e'lon
qilindi. Bu yerda uy-joy qurish va
dehqonchilik bilan shug`ullanish
taqiqlangan edi. Shunday qilib, mil.
avv. 146- yilda Karfagen butunlay vayronaga aylantirildi. Rim qo`shinlari
g`alaba sururi, talangan o`lja va
minglab qullar bilan Italiyaga qaytib
keldi. 

Rim tomonidan bosib olingan
hududlar 

Puni urushlaridan keyin Italiya
sarhadidan ancha uzoqda bo`lgan
katta-katta hududlar ham Rim
hokimiyati tasarrufiga o`tdi. Bosib
olingan yerlarni rimliklar provinsiya deyishgan. Sitsiliya, Korsika, Sardiniya,
Ispaniya, Yunoniston, Kichik va Old
Osiyo, Misr va boshqa hududlar ana
shular sirasiga kiraredi.
Provinsiyalarni boshqarishga noiblar
 prokonsullar tayinlanar edi. Rim armiyasining
"Toshbaqa" deb nomlangan himoya
qalqoni; Rim harbiylarining himoya
ashyolari; Tosh yo`nishdagi qullar
Ular cheklanmagan hokimiyatga ega
bo`lishgan. Prokonsullar odatda bir yilga saylanar va ular qo`l ostidagi
mamlakatni ayovsiz talar edi.
Provinsiyalar Rimga qarshi kurashga
birlashmasliklari uchun rimliklar
"Bo`lib tashlab, hukmronlik qil"
tamoyiliga asoslanib ish ko`rishgan. Rimliklar ayrim shaharlarga
boshqalari ularga hasad qilishi va ular
bir-birlari bilan janjallashishi uchun
atayin imtiyozlar berishar edi. Biroq
provinsiyalarda qo`zg`olonlar doimo
bo`lib turar, rimliklar ularda dushman qamalida qolgan shaharda
yashagandek kun kechirar edilar. Tayanch konspekt ?  senturiy  kogorta  legion
?  Triumf
?  Puni urushlari                   Karfagen  Cannibal Rim  Ssipion
?  mil. avv. 216-yil  Rim armiyasining tor-mor qilinishi 
Kann jangi ?  mil. avv. 146-yil  Karfagenning vayron etilishi ?  provinsiyalar
?  prokonsullar
?  "Bo`lib tashlab, hukmronlik qil" Eslab qoling! Bosib olgan yerlarini rimliklar provinsiya deyishgan.
Provinsiyalarni boshqarishga noiblar
- prokonsullar tayinlanar edi. Eslab qoling! Mayda yer ijarachilari kolonlar deb atalgan. 82.145.2
