46-. Rim respublikasi
Respublikani boshqarish 

Rim hukmdorlari muhim masalalarni
muhokama qilish uchun Xalq majlisini
chaqirar edi. Xalq majlisi urush e'lon
qilar, sulh tuzar, qonunlarni qabul
qilar va bekor etar, barcha muhim
mansabdor shaxslarni tayinlar edi. Bu majlisning qarorini Senat tasdiqlar edi, lotinchadan tarjima qilganda
"senat" so`zi "oqsoqollar kengashi" degan ma'noni anglatadi.
Senatorlarning avlodlari patritsiylar, Rimning oddiy xalqi esa plebeylar deb nomlangan. Rim boshqaruvida
faqat patritsiylar ishtirok eta olar edi.
Mil. avv. VI asr oxiridan Rim davlati respublika deb yuritila boshladi. Eslab qoling! Lotinchadan tarjimaqilinganda "senat" so`zi "Oqsoqollar kengashi" degan
ma'noni anglatadi. Senatorning
avlodlari patritsiylar, oddiy xalq esa plebeylar deb nomlangan. Lotinchadan tarjima qilganda
"respublika" so`zi "xalq ishi, umumiy
ish" degan ma'nolarni anglatadi
("res"  ish, "publika"  xalq).
Aslida esa Rim respublikasi
boshqaruvida faqat zodagon quldorlar ishtirok eta olardi.
Davlatga xizmat qilish evaziga haq
to`lanmagani sababli qashshoq kishi,
masalan, konsul bo`la olmasdi.
Saylovlarni tashkillashtirish uchun
katta pul talab etilardi. Badavlat quldorlar turli yo`llar bilan
saylovchilarni o`z tarafiga og`dirib
olar, masalan, bepul tushlik
uyushtirar, sovg`a-salom tarqatar va
shunga o`xshash ishlarni amalga
oshirar edi. Saylov kuni konsullikka o`z
nomzodini qo`ygan badavlat
quldorlar "kandida" deb ataluvchi oq-harir libos kiyib olishgan. Hozirgi
"kandidat", ya'ni qandaydir lavozimni
egallashga harakat qiluvchi nomzod
shaxs ma'nosini beruvchi so`z ham
"kandida"dan kelib chiqqan. Oq rang
nomzodning vijdoni ham uning libosidek beg`ubor va pokiza
ekanligini bildirib turar edi.
Senat mamlakatda katta hokimiyatga
ega bo`lgan. Birorta ham qonun
Senatda muhokama etilmasdan turib,
Xalq majlisi tomonidan qabul qilinmas edi. Asosiy mansabdor shaxslar  konsullar esa bevosita davlatni boshqarar edilar. Mabodo qadim
zamonlarda eng tajribali va hurmatli
kishilar Senatda o`rin egallagan
bo`lsa, vaqt o`tishi bilan konsullar
hech bir saylovsiz Senatda o`rin
egallab oladigan va uning umrbod a'zosiga  senatorga aylanadigan mavqega erishdilar. Urush
boshlangan taqdirda yoki xalq
qo`zg`oloni ro`y berganda diktator
va uning o`rinbosari  otliq
qo`shinlar boshlig`i etib tayinlanar
edi. Diktator cheklanmagan hokimiyatga ega bo`lgan. Ammo u
hokimiyatda olti oydan ko`p tura
olmas edi.
Har bir konsulni 12 kishidan iborat
faxriy qorovul liktorlar qo`riqlab yurar edi. Konsul jinoyatchilarni
jazolash imkoniyatiga egaligi alomati
sifatida liktorlar yelkalariga o`rtasiga
boltacha sanchilgan qayishqoq
arqonchalardan bog`lama taqib
yurishardi. 

Rim respublikasl boshqaruvi 

Konsullar ikki nafar bo`lib, ular
muhim masalalarni hal etayotganda
bir-birlari bilan maslahatlashib olishi
kerak edi. Konsullar yil davomida Rim
respublikasini boshqarib, rimliklarni
sud qilar edilar. Harbiy davrlarda esa ular qo`shinlarga qo`mondonlik
qilishgan. Har yili ular Xalq majlisiga
hisobot berar edilar. Rim
respublikasida xalq tribuni lavozimi
ham ta'sis etilgan edi. Xalq tribunlari
qashshoq rimliklar manfaatlarini ifoda etar edilar. Ular majlislarda barcha
fuqarolarning teng va yashirin ovozi
bilan saylanar edi. Xalq tribuni
"veto" (taqiqlayman) so`zini aytishi
mumkin bo`lgan, bunday holda
qonun qabul qilinmas edi. Konsullar
; Plebeylar qo`zg`oloni;
Qonunbuzarlarga nisbatan tan jazosi
qo`llanar edi Eslab qoling! Senat 300 kishidan iborat bo`lgan. Birorta ham qonun
Senatda muhokama etilmasdan turib,
Xalq majlisi tomonidan qabul qilinmas
edi. Eslab qoling! Xalq tribunlari qashshoq rimliklar manfaatlarini ifoda
etar edilar. Ular majlislarda barcha
fuqarolarning teng va yashirin ovozi
bilan saylanar edi. Eslab qoling! Mil. avv. IV asr o`rtalariga kelib Rimning barcha
fuqarolari mavqeidan qat'i nazar
qonun oldida teng deb
hisoblanadigan qonunlarqabul
qilindi. 

"12 jadval qonunlari" 

Qadimgi Rim qonunchiligi og`zaki
qonunlarga asoslangan edi. Sudlarda
ko`pincha adolatsiz qarorlar
chiqaruvchi patritsiylar majlis tuzar
edilar. Plebeylar talabiga ko`ra uzoq
davom etgan muhokamalardan keyin Senat tomonidan qonunlar yoziladi.
Ularni o`nta mis (plastina) taxtachaga
chekib yozishgan va hamma ko`rishi
uchun osib qo`yishgan.
Patritsiylarni bu qonunlar
qanoatlantirmasdi, negaki ular Yunoniston hukmdori Solonning
qonunlariga asoslangan bo`lib,
kambag`al aholi manfaatlarini
muhofaza qilar edi. Tabiiyki, qonunlar
bekor qilinadi. O`shanda asosan
plebeylardan iborat bo`lgan Rim qo`shinlari isyon ko`taradi. Ular Rim
atrofidagi Muqaddas tog`ga ketib
qoladilar, o`z qonunlariga ega
bo`lgan yangi shahar tashkil qilamiz
deb ogohlantiradilar. Shu tariqa,
patritsiylar 12 jadvaldan tashkil topgan yangi qonunlarni qabul
qilishga majbur bo`ladilar.
Qonunlar xususiy mulkni daxlsiz deb
e'lon qildi. Ko`pgina qonunlar
plebeylar va patritsiylar tengsizligini
qonunlashtirgan, ammo plebeylarni patritsiylar zo`ravonligidan xalos
etgan edi. Faqat miloddan avvalgi IV
asr o`rtalariga kelib Rimning barcha
fuqarolari mavqeyidan qat'i nazar
qonun oldida teng deb
hisoblanadigan qonunlar qabul qilindi.
