42-43-. Kushon podsholigi
Kushon davlatining tashkil topishi 

Miloddan avvalgi 140130-yillar
oralarida ko`chmanchi yuechji
qabilalari Yunon-Baqtriya davlati
hududiga bostirib kirdilar. Tarixda bu
qabilalar "kushonlar" nomi bilan tilga olinadi. Kushonlarning Yunon-
Baqtriya davlatiga bostirib kirishi
uning uzilkesil bo`linib ketishiga olib
keldi. Kushonlar Shimoliy Baqtriya
yerlariga ko`chib kelib o`rnashdilar.
Birlashgan besh yuechji qabilasining birinchi hukmdori Kudzula Kadfiz bo`ldi.
Kudzula Kadfiz hukmronligi
davridaAfg`oniston va Kashmir
Kushon davlatiga qo`shibolingan.
Uning vorisi Vima Kadfiz hukmronligi davrida Kushon davlati
hududi yanada kengaydi. Podsho Kanishka hukmronligi zamonida poytaxt Baqtriyadan Peshovarga
ko`chiriladi, Kushon davlati esa ulkan
saltanatga aylanadi. Uning hududi
Hindiston va Xo`tandan
O`zbekistonning janubiy viloyatlari va
Afg`onistongacha bo`lgan hududlarni qamragan edi. Rim,
Parfiya, Xitoy davlatlari qatorida
Kushon davlati ham ulkan
imperiyalardan biriga aylangan.
Milodiy III asrda to`xtovsiz urushlar
oqibatida Kushon davlati inqirozga yuz tutdi va IV asrda parchalanib
ketdi. Eslab qoling! Kushon davlatiga mil. avv. I asrda yuechji ko`chmanchi
qabilalari tomonidan asos solingan. 

Xo`jalikning rivojlanishi 

Vima Kadfiz hukmronligi davridan
Kushon podsholigida hukmdor nomi
kp'rsatilgan tanga zarb qilish
boshlandi. Hukmdor pul islohoti
o`tkazadi, zarb qilingan tangalar
qadri ortadi. Tangalar oltin, kumush va misdan zarb qilingan.
Milodiy I  II asrlarda Kanishka hukmronligi davrida (milodiy 78 
123- yillar) Kushon podsholigi o`z
taraqqiyotining cho`qqisiga erishadi.
Yangi-yangi shaharlar bunyod etildi,
Hindiston, Xitoy va Rim imperiyasi
bilan savdo va elchilik munosabatlari yo`lga qo`yildi.
Hunarmandchilik ham yuksak
darajada taraqqiy etgan. Kushon
davlati yodgorliklari bo`lmish Xolchayon, Dalvarzintepa, Ayritom, Zartepa, Qoratepa va boshqalarni o`rganish jarayonida
aniqlangan topilmalar ham buni
tasdiqlaydi.
Kushon davlati iqtisodiyotining
asosini sug`orma dehqonchilik,
savdo-sotiq va hunarmandchilik tashkil qilgan.
Kushon davlati davrida suv tegirmoni, chig`ir turlaridan keng foydalanildi, yerga ishlov berish qurollari
takomillashtirildi. 

Kushon podsholigi (I-III asr)
Kushon davlati yozuvi 

Kushon davlatida yashagan
xalqlarning o`zaro madaniy va
savdo-sotiq aloqalari tufayli O`rta
Osiyoda qadimgi oromiy yozuvi keng
tarqaladi. Bu yozuv G`arbiy Osiyoda
paydo bo`lib, alifboga asoslangani tufayli o`zlashtirish ancha oson
bo`lgan.
Qadimgi Termiz yodgorliklarini
o`rganish natijasida oromiy yozuvi
asosidagi kushon-baqtriya
alifbosidagi yozuv namunalari topilgan.
Kushon mamlakatida yana bir xil
yozuv  kushon shaklli yozuvi
mavjud bo`lgan, bunda harflar
burchakli, to`rtburchakli va aylana
shaklida bo`lgan. Kushon podsholigida yozuv
qadimdan mavjudligini Surxko`tal (Afg`onistondagi Qunduz shahri
yaqinida) yodgorligida topilgan
yunon alifbosidagi kushon bitiklari
ham tasdiqlaydi.
Amudaryoning quyi oqimida,
Zarafshon va Qashqadaryo vodiylarida oromiy alifbosi asosidagi
xorazmiy va so`g`diy yozuvlar ham
keng tarqalgan edi.
Yozuvning turli ko`rinishlariga oid
topilmalar Kushon imperiyasining
jahondagi ko`plab davlatlar bilan keng ko`lamdagi aloqalaridan
guvohlik beradi. 

Diniy e'tiqod 

Kushon davlati tashkil topayotganda
Baqthya, So`g`diyonaning asosiy
aholisi zardushtiylik dinida edi.
Kanishka hukmronligi davrida
Hindistonning bir qismi qo`shib olinib
yaqindan aloqalar o`rnatilgach, Kushon davlati hududiga kirib kela
boshlagan buddaviylik dini
zardushtiylik bilan birga milodiy VIII
asrgacha O`rta Osiyoda mavjud bo`ldi.
Eski Termiz, Ayritom va
Dalvarzintepada muhtasham buddaviylik ibodatxonalari bo`lgan.
Aynan shu yerdan buddaviylik O`rta
Osiyo bo`ylab tarqala boshladi. 

Me'morchilik va san'at 

Kushonlar davrida hozirgi
O`zbekiston hududida binokorlikva
me'morchilik yuksak darajada
taraqqiy etdi. Dalvarzin va Eski Termiz
singari shaharchalar xom g`ishtdan
qurilgan mustahkam istehkom devorlari bilan o`ralgan edi. Mudofaa
devorlari ortida esa
hukmdorqarorgohi joylashgan.
Shaharlarning o`zi esa hunarmandlar
mahallalariga va turar joy mavzelariga
ajratilgan edi. Eslab qoling! Kushon davlati Kanishka hukmronligi davrida (I-II
asrlar) kuchli saltanatga aylangan. Eslab qoling! Xolchayon, Dalvarzintepa, Ayritom, Zartepa, Qora
tepa Kushon davlatining madaniy
yodgorliklari hisoblanadi. Eslab qoling! Chig`ir  suv chiqaradigan moslama.
Asosiy e'tibor saroylar va
ibodatxonalar qurilishiga qaratilgan.
Xolchayondagi (Surxon vohasi)
Kushon hukmdorlari saroyi, Eski
Termiz (Qoratepa, Fayoztepa) va Dalvarzintepadagi buddaviylik
ibodatxonalarida o`sha davr devoriy
tasvirlari va haykaltaroshlikning
yuksak san'atkorona namunalari
saqlanib qolingan. Shahzodalar, saroy
a'yonlari, jangchilar tasviri, Budda haykali, hamda, ud cholg`u asbobini
chalayotgan ayollar tasvirlangan
mashhurAyritom frizi shular
jumlasidandir. Ayol kishi bosh tuzilishining haykali.
I-II asr; Kushon shahzodasining
tasviri ; Budda boshining tasviri.
Dalvarzintepa. II-III asr boshlari
Temir va suyak kandakorligi ham
yuqori darajaga erishgan. Dalvarzintepada fil suyagidan
yasalgan shaxmat donalari topilgan.
Kushon san'atida mahalliy an'analar,
Qadimgi Sharq va Qadimgi Yunoniston
ellinistik san'ati uslublari rivojlanishda
davom etgan.
