41-. Qadimgi Xorazm, Qang` va
Dovon davlati
Qadimgi Xorazm 

Miloddan avvalgi IV asrda Xorazm
ahamoniylar davlatidan mustaqil
davlatga aylandi. Makedoniyalik
Aleksandr va Salavkiylar hukmronligi
davrida ham Xorazm davlati mustaqil
edi. Bu o`lka aholisi xo`jaligining asosini dehqonchilik tashkil etgan.
Xorazmda shaharsozlik boshlanishi
miloddan avvalgi VII asrga borib
taqaladi (Ko`zaliqir shahri xarobalari).
Mil. avv. V-IV asrlarda bu yerda
mahalliy hukmdorning qarorgohi bo`lgan ulkan qal'a bunyod etilgan
edi (Qal'aliqir shahri xarobalari). Miloddan avvalgi IIIII asrlarda
Xorazmda qadimgi shaharlar  Jonbosqal'a va Qo`yqirilganqal'a bo`lgan. Qo`yqirilgan qal'a xarobalari
ostidan aylana shaklda qurilgan
mustahkam ibodatxona qoldiqlari
topilgan.
Milodiy IIIII asrlarda Tuproqqal'a shahrida bundan ham ulug`vor va
muhtasham qurilish ishlari amalga
oshirilgan edi. Shahar qudratli
mudofaa devorlari bilan o`ralgan,
devor burchaklarida burjlar qurilgan.
Markazdan o`tgan ko`cha shaharni ikki qismga bo`lgan, undan esa yon-
atrofga ko`chalar ketgan, mahallalar
bir-biridan ajralib turgan. Markaziy
maydonda muhtasham saroy va
ibodatxonalar joylashgan.
Qasrdagi saroy devorlari tasvirlar bilan bezatilgan bo`lib, shohlar,
lashkarlar, mug`anniylar, hayvonlar
va qushlar rasmlari chizilgan.
Zallardan birida devor bo`ylab baland
taglikka 20 dan ko`proq haykallar
o`rnatilgan edi. Xorazmda ayniqsa hunarmandchilik
yuksak darajada rivoj topgan.
Kulolchilik, temir, mis asboblar,
qurollar, zargarlik buyumlariga talab
katta bo`lgan. Xorazm aholisi
So`g`diyona, Marg`iyona, Baqtriya va sahro ko`chmanchilari bilan yaqindan
savdo munosabatlarini o`rnatgan. Bu
o`lkadan muhim karvon yo`llari
o`tgan. Mil. avv. I asrda va dastlabki
milodiy asrlarda Xorazmda kumush
va mis tangalar zarb qilingan. Xorazm hududidan O`rta Osiyo
bo`yicha eng qadimgi
yozuvlartopilgan. Bular Oybo`yirqal 'a (miloddan avvalgi V IV asrlar) yodgorligidan xum sirtiga
chekilgan yozuv va
Qo`yqirilganqal'adan (miloddan
avvalgi IVIII asrlar) topilgan ayrim
mahalliy yozuvlardir. Eslab qoling! Xorazmda shaharsozlik boshlanishi mil. avv. VII asga borib
taqaladi.
Milodiy I asrda Xorazmda ishlab
chiqilgan mahalliy taqvimdan
xorazmliklar VIII asrga qadar
foydalanishgan. 

Qang` davlati 

Xitoy manbalaridan bu davlatning Qang`yuy deb atalgani malum. Miloddan avvalgi III asrda unga
saklar asos solishgan. Qadim
shunoslarning aniqlashicha,
Toshkent viloyatining Oqqo`rg`on
tumanidagi Qang`ha shaharxarobasi
saklarning o`sha kezlardagi poytaxti Qang`dez bo`lib, unga miloddan avvalgi III asrda asos solingan. Xitoy
tarixchilari bu shaharni Bityan deb atashgan.
Qang` davlatining asosiy shaharlari
Sirdaryo sohillari bo`ylab joylashgan
edi.
Miloddan avvalgi II asr oxirida Qang`
qabilalarning eng qudratli davlat birlashmasiga aylanadi. Uning
hukmdorlari hatto o`z nomidan tanga
zarb qiladi. Qang` davlatida ulkan
istehkomlar, qal'a, shahar
ibodatxonalari, savdo va
hunarmandchilik mahallalari barpo etiladi. Eslab qoling! Qang` (Qang`yuy) - hozirgi Toshkent vohasi, Chimkent
viloyati va Sirdaryo havzasi yerlarini
egallagan qadimgi - davlat
birlashmasi.
Davlat markazlaridan biri Toshkent
vohasi edi. Ayni shu hududda o`troq ziroatchi va savdo-hunarmandchilik
madaniyati vujudga keldi.
Mamlakat iqtisodiyotining gullab-
yashnashiga uning hududidan Buyuk
Ipak yo`lining shimoliy tarmog`i
o`tganligi imkon yaratdi. Lekin, ayni shu hoi Xitoy bilan urushlarning kelib
chiqishiga sabab bo`ldi. Bu
urushlarda qang`arlar (Qang` davlati
aholisini shunday atashgan)
ko`pincha g`olib chiqar edilar.
Masalan, Qang` davlatiga yurishlardan birida jo`natilgan 60000 nafar
xitoylik jangchidan 10000 ga yaqini
Xitoyga qaytib kelgan, xolos.
Milodiy III asrga kelib Qang` davlati
parchalanib ketdi. 

Dovon davlati 

Davlatchiligimiz tarixi bo`yicha hali
kashf qilinmagan masalalar
anchagina. Dovon tarixida (Xitoy
manbalarida bu o`lka shu nom bilan
tilga olinadi, boshqa manbalarda
Parkana deyilgan) tarixchilar uchun muhim bo`lgan uning tashkil topgan
va inqirozga yuz tutish yillari
aniqlanmagan. Bu davlat, taxminan,
miloddan avvalgi III asrdan to milodiy
II asrgacha mavjud bo`lib,
Farg`onada joylashgan. Dovon davlati tarixi haqidagi batafsil
ma'lumot Xitoy yilnomalarida
uchraydi va ular milodiy I-II asrlarga
doirdir. Xitoy tarixchisining
yozishicha, bu davlat aholisi 70 dan
ortiq shaharlarda istiqomat qilgan. Masalan, Dovonda bo`lgan xitoy
sayyohi Chjan Syan bunday deb yozadi: "Dovon diyorida 70 tacha
kattakichik shahar bor; aholisining
soni bir necha yuz mingga yetadi.
O`q-yoy va nayzalar bilan
qurollanishgan. Xalqi ot choptirib o`q
otishga mohir". Boshqa bir xitoy salnomasida: "An'si (Eron) shaharlari
Dovondagiga o`xshashdir", deb
yozilgan.
Xitoy tarixchilarining guvohlik
berishicha, Dovon davlati hududlari
hozirgi Toshkent vohasigacha borgan: "Xon sulolasi zamonida Shi
mulklari Dovon davlatining shimoliy
tumanlarini tashkil etardi va shimolda
Qang` davlatigacha, janubda esa
yuechjilar davlatigacha borardi".
Xitoy hukmdorlari bir necha bor bu davlatni bosib olmoqchi bo`ldilar,
biroq ularning harakatlari behuda
ketdi. Harbiy yurishlarning birida ular
Dovon daviatining poytaxti Ershini
qo`lga kiritdilar, biroq aholining
tazyiqi ostida tovon evaziga uni tashlab chiqishga majbur bo`ldilar.
Dovon davlati Xitoy va Sharqning
boshqa mamlakatlari bilan bo`lgan
xalqaro savdoda muhim o`rin tutgan.
Xitoy hukmdorlarini ko`proq
Farg`onaning zotli otlari qiziqtirardi. Otlar naslining biriga hatto ular
"Samoviy" deb nom berganlar. "Sa moviy otlar " mukammal va go`zal ko`rinishga ega bo`lgan.
Qadimshunoslar topgan dalillar Xitoy
solnomalaridagi ma'lumotlarni
tasdiqladi: miloddan avvalgi III
asrlarda Farg`ona yuksak taraqqiy
etgan, aholisi ko`p sonli, yaxshi qurollangan va mashq ko`rgan
qurolli kuchlarga ega davlat bo`lgan.
Farg`ona davlatining Sho`rabashat, Uchqo`rg`on singari va boshqa shaharlari atrofidagi aholisi yerni
ishlash, sholi va bug`doy yetishtirish,
bog`dorchilik va uzum yetishtirishda
katta yutuqlarga erishgan.
Olimlarning aniqlashicha, milodiy II
asrda Farg`ona davlati barham topgan. Eslab qoling! Dovon (Xitoy manbalarida bu o`lka shunday nom
bilan tilga olingan, boshqa
manbalarda Parkana deyilgan)
davlatining poytaxti - Ershi (Erish).
Sho`rabashat, Uchqo`rg`on aholisi
dehqonchilik bilan shu g`ullangan. Eslab qoling! II asrda Dovon ko`ch manchi qabilalar to monidan bosib
olingan. 
