4-. Eneolit va bronza asri
ziroatchilari
Metall davrining asosiy
xususiyatlari 

Neolit davri oxirida odamlar ixtiro va
kashfiyotlar orasida eng
buyuklaridan birini yaratishga
muyassar bo`ldilar: birinchi metall-
misdan foydalanishga, undan mehnat
qurollari va qurol-yaroqlar yasashga o`tildi. Eslab qoling! Eneolit mis-tosh asri. Misdan yasalgan qurollar toshdan
yasalganlari bilan barobar ishlatilish
davri eneolit  mis-tosh asri deb
ataladi. Bu davr miloddan avvalgi 4-3-
mingyillikning o`rtalariga to`g`ri
keladi. Tosh qurollarga nisbatan
afzalliklariga qaramasdan, mis
qurollar unchalik keng tarqalmadi.
Odamlar misni qalayi, qo`rg`oshin
yoki rux bilan qo`shib, bronza olishni
o`rganganlaridan keyin metall toshlarni siqib chiqara boshladi.
So`ngra misga nisbatan mustahkam
sun'iy metall keng tarqaldi.
Metallurgiya rivoji kishilarning moddiy
va ma'naviy madaniyatiga katta ta'sir
ko`rsatdi. Mil. avv. 4- mingyillikda qadimgi Sharqda ilk shaharlar va
davlatlar vujudga kela boshladi. O`rta
Osiyo janubida sug`orma dehqonchilik vujudga keldi, xom g`ishtdan ko`p xonali uylar qurila
boshlandi, idishlarni pishirish uchun kulolchilik xumdonlaridan foydalanishga kirishildi. Sopol idishlar
hayvonlar, qushlar va o`simliksimon
naqshlar (yaproqlar, gullar) bilan
bezatiladigan bo`ldi.
Bronza misga qaraganda ancha
qattiqligi tufayli miloddan avvalgi 3- mingyillik o`rtalaridan boshlab asta-
sekin mehnat qurollari, qurol-
yaroq'lar va zebziynatlar tayyorlashda
ishlatiluvchi asosiy materialga aylanib
qoldi.
Bronza mehnat qurollariga ega bo`lgan odamlar eftdi dalalarga
ancha durust ishlov berish va ekin
maydonlarini kengaytirish imkonini
qo`lga kiritdi. Natijada ular ixtiyorida
ortiqcha qishloq xo`jalik mahsulotlari
vujudga keldi. Chorvachilik asta-sekin dehqonchilikdan ajralib chiqa
boshladi. Odamlar termachilik va
ovchlikdan dehqonchilik va
chorvachilikka o`tdilar. Patriarxatning boshlanishi Ayol kishi urug`ni oziq-ovqat bilan
ta'minlashda yetakchilik qilar ekan,
matriarxat davom etib keldi. Yer
haydab ziroatchilik qilish,
chorvachilik, hunarmandchilikning
vujudga kelishi bilan urug`ni yetarli mahsulotlar bilan ta'minlash erkaklar
qo`liga o`tdi. Ayollar uy xo`jaligi
xususida g`amxo`rlik qila
boshladilar. Endi urug`chilik oilasida
erkaklar muhim o`rin tuta boshladi.
Oila qurishda ayol erkak kishi oilasi urug`i ixtiyoriga o`tadi.
Qarindoshchilik erkak nomi bilan
belgilanadigan bo`ladi. Mil. avv. 3-
mingyillikka kelib, patriarxat davri
boshlandi. Ota urug`iga o`tilishi
patriarxal oila shakllanishi bilan barobar kechdi. Bunday oila ota
tomonidan yaqin qarindoshlarning
bir necha avlodlaridan tashkil topgan
edi. Eslab qoling! Zamonbobo  Buxoro viloyati Qorako`l tumanidagi
Zamonbobo ko`li bo`ylarida
miloddan avvalgi 2mingyillikda
yashagan chorvadorlar va
dehqonlarning qadimiy manzilgohi. 

Bronza davri dehqonlarining
manzilgohlari 

Dehqonlarning qadimgi
manzilgohlaridan biri Zarafshon
daryosi havzasidagi Zamonbobo ko`li
yaqinidan topilgan. Qadimgi
dehqonchilik manzilgohlari Xorazm
hududida ham topilgan. Eslab qoling! Patriarxal oila  ota tomonidan yaqin qarindoshlarning
bir necha avlodlaridan tashkil topgan
oiladir.
Surxondaryo vodiysida, Sherobod
yaqinidan arxeologlar qadimgi
ziroatchilar manzilgohlaridan biri bo`lgan Sopollitepani topishdi. Qazishmalar davomida bu yerdan uy-
joy, maishiy va xo`jalikbop
xonalardan tarkib topgan paxsa
imorat, sopol buyumlar, bronzadan
yasalgan mehnat qurollari va zeb-
ziynatlar yasalgan ustaxona qoldiqlari, shuningdek, yirik-yirik
xumlarda saqlangan bug`doy va
arpa doni topilgan.
Bundan uch yarim ming yil
muqaddam Surxon vohasida hozirgi
Sheroboddan uncha uzoq bo`lmagan joyda Jarqo`ton manzilgohi vujudga kelgan edi. Jarqo`ton manzilgohi
qurilishi tarxida shaharning ilk
alomatlari ko`zga tashlanadi.
Jarqo`ton ikki qismga ajratilgan edi:
qasr (hukmdor qarorgohi) va jamoa
a'zolari, hunarmandlar va savdogarlarning arkni qurshab
turgan uylari. Qasr ichida ibodatxona
(ilk ibodatxona) bo`lgan. Bu davrga
oid manzilgohlarXorazm vohasida
ham topilgan va o`rganilgan. Eslab qoling! Sopollitepa  O`zbekiston janubidagi bronza asri
dehqonlari manzilgohidir (mil. avv. 2-
mingyillik).
Bronza davri manzilgohlari aholisi har
xil hunarmandchiliklar, to`quvchilik,
kulolchilikni rivoj toptirishda, zeb- ziynat buyumlari yasash, qurilish
sohasida katta yutuqlarga erishgan
edi. Bronza davrida odamlar kulolchilik charxi va g`ildirakni kashf etdilar. Shu tariqa
harakatlantirish vositalari ham
vujudga keldi. 

Tayanch konspekt
Eneolit davri (mil. avv . 4- mingyillik - 3- mingyillik o`rtalari ) ?  ortiqcha mahsulot
?  sug`orma dehqonchilik
?  misdan yasalgan mehnat qurollari
?  Sharqdagi ilk davlatlar va shaharlar Bronza davri (mil. avv . 3- mingyillik o`rtalari - 2 - mingyillik) ?  patriarxat
?  Zamonbobo, Sopollitepa, Jarqo`ton
?  kulolchilik charxi, g`ildirak
?  ibodatxona
