37-38-. O`rta Osiyo aholisining
yunonmakedon istilochilariga
qarshi kurashi
Mil.avv IV asrda Makedoniyaning
yuksalishi 

Aleksandr miloddan avvalgi 336-
yilda Makedoniya podshosi bo`ladi.
Shu yili u 20 yoshga to`lgan edi.
Makedoniyalik Aleksandr g`ayrioddiy
kuchg`ayrat va jasorat sohibi
bo`lgan, safdoshlari va qo`shinlari unga n.ihoyatda sadoqatli edi. Mil.
avv. 334- yilda u Sharqqa yurish
boshladi, bu yurish 11 yil davom etdi.
Ana shu yurish davomida u Kichik
Osiyo, Suriya, Misr, Eron va
Hindistonda katta-katta hududlarni bosib oladi. Makedoniyalik Aleksandr
ulkan hududda yunon madaniyati
tarqalishiga imkon yaratish
maqsadida bosib olingan shaharlarga
yunonlarni joylashtirdi.
Makedoniyalik Aleksandr yurishlarida qatnashgan tarixchi Aristobul ular haqida mufassal ma'lumotlar
qoldirgan. 

O`rta Osiyo xalqlarining qurol-
yarog`i va harbiy san'ati 

Miloddan avvalgi VIIIV asrlarda
O`rta Osiyo jangchilari nima bilan
qurollangan edi? Jangchilar jangga
sovut kiyib kirganlar, boshlarida
dubulg`a bo`lgan. Xanjar va qilich
bilan qurollanganlar. Jangovar oybolta va nayza ham ishlatganlar.
Kamon o`qi va chopqilar temir va
jezdan yasalgan. Jangchilar otda ham,
piyoda ham jang qila olganlar. Eslab qoling! Makedoniyalik Aleksandr yurishlarida qatnashgan
tarixchi Aristobul ular haqida
mufassal ma'lumotlar qoldirgan.
O`rta Osiyo xalqlari orasida xanjar
"aqinak", jangovar oybolta esa "sagaris" deb nomlangan. Uzoq masofadan turib jang qilish quroli
sifatida kamondan foydalanilgan.
Jangovar otlar ustiga va ko`kragiga
temirdan to`qilgan bargustvon
yopilgan. Eslab qoling! Sagaris- harbiy bolta, aqinak - xanjar. Eslab qoling! Mil. avv. VII-IV asrlarda Qiziltepa, Afrosiyob va Uzunqir kabi
katta shaharlar burjlari va jangovor
tuynuklari bo`lgan mustahkam
devorlar bilan o`rab olingan.
Dushmanga qarshi hujumni
suvoriylar boshlab berganlar. Ular ot choptirib kelayotib o`q-yoy, nayza
yoki qilich bilan dushmanga hamla
qilganlar. Suvoriylar boshqa
birtaktikani ham qo`llaganlar:
yolg`ondakam chekinishlari va
boshqa tomondan dushmanni pistirmaga duchor qilishlari ham
mumkin edi. 

Makedoniyalik Aleksandrning
yurishlari 

Qal'a va shaharlarni himoya qilishda
o`q-yoy va palaxmondan
foydalanganlar. Tosh irg`itganlar,
qaynab turgan suvni sochganlar.
Mudofaa maqsadida tosh va pishgan
g`isht guvalalardan ham foydalanilgan.
Miloddan avvalgi VIIIV asrlarda
Qiziltepa, Afrosiyob va Uzunqir singari
shaharlar burj va borulari bo`lgan
mustahkam devorlar bilan o`rab
olingan edi. Devorlar tepasida kamonchilar uchun yo`laklar
qurilgan. Devorlar sirtidagi burj va
borularga ham kamonchilar
qo`yilgan. Suvto`latilgan chuqurva
keng xandaq qal'aga boradigan
yo`lni to`sib turar edi. 

Makedoniyalik Aleksandrning
istilochiligi 

Miloddan avvalgi 330-yilda
Makedoniyalik Aleksandr Qadimgi
Fors davlatining Ahamoniylar
sulolasidan bo`lgan so`nggi shoh Doro III qo`shinlarini tor-mor keltirdi. U Hindistonga yurish qilishdan oldin
qo`shini orqasini xavfsizlantirish maq
sadida Amudaryoning narigi
tomonida yashovchi elatlarni
bo`ysundirmoqchi bo`ladi.
Birinchi bo`lib uning yo`lini to`sgan shahar Baqtriya poytaxti Baqtra (Zariasp) bo`ldi. Bu yerda satrap
Ahamoniylar sulolasidan bo`lgan Bess edi. U Baqtra shahrini himoyachilarga tashlab,
Amudaryoning narigi tarafiga
qochgan edi.
So`g`diyona mustaqilligicha turar edi.
Makedoniyalik Aleksandr o`z ustozi,
qadimgi yunon faylasufi Aristotelning Amudaryodan ikki podsho  Kir II
va Doro I kechib o`tgani, ikkalasi ham
mag`lubiyatga uchragani, shuning
uchun u yurishga yaxshi tayyorgarlik
ko`rishi lozimligi to`g`risidagi
maslahatini yodda tutar edi. Eslab qoling! Mil. avv. 330- yilda Makedoniyalik Aleksandr Qadimgi
Fors davlatining Ahamoniylar
sulolasidan bo`lgan so`nggi shohi
Doro III qo`shinlarini tor-mor keltirdi. 

Maroqandaning bosib olinishi 

Miloddan avvalgi 329- yilda
Makedoniyalik Aleksandr qo`shinlari Oks  Amudaryodan o`ta boshladi. Aleksandrning jangchilari bu
to`siqdan o`tib oldilar. Qo`shinlar
qarshisida esa Nautaka (Qashqadaryo vohasining sharqiy
qismi) va Maroqanda turar edi. Miloddan avvalgi 329-yilda
Makedoniyalik Aleksandr qo`shinlari
Maroqandani egalladi. Aleksandr
qo`shinlarning bir qismini qoldirib,
o`zi esa Kurushkat (Kiropolis) shahrini bosib olish uchun asosiy
kuchlar bilan Sirdaryo qirg`oqlari sari
yurdi. Rivoyatga ko`ra, bu shaharga
fors shohi Kir II asos solgan ekan.
So`g`diyona xalqi bosqinchilarga
qarshi kurashga ko`tarildi. Tez orada so`g`diylarga baqtriyaliklar, sak va
massagetlar qo`shiladilar.
Qo`zg`olonga iste'dodli rahbar va
qo`mondon Spitamen boshchilik qiladi. Eslab qoling! Mil. avv. 329-yilda yunon-makedon qo`shinlari
Maroqandani egalladilar. Ularga
qarshi qo`zg`olonga Spitamen
boshchilik qildi.
Ancha qo`shin to`plagan Spitamen
Maroqandani qurshovga oldi. Aleksandr qamalda qolganlarga
yordamga uch mingga yaqin
jangchidan iborat qo`shin jo`natadi.
Qadimda "Politimet" deb ham atalgan
Zarafshon daryosi bo`yida
makedonlarga pistirma qo`ygan Spitamen dushman guruhini tamomila
qirib tashlaydi. Shunda
Aleksandrning o`zi qo`zg`olonni
bostirishga otlanadi. Yunonlarning
katta kuchlari yaqinlashib
kelayotganidan xabartopgan Spitamen qamalni to`xtatadi, o`z
qo`shinlarini sahro sari boshlab
ketadi.
Saklar va massagetlarga qarshi
kurash uchun Aleksandr Sirdaryo
bo`yida, Xo`jand yaqinida bir tayanch manzili barpo etish to`g`risida buyruq
beradi. Bu qal'a Aleksandriya Esxata (Uzoqdagi Aleksandriya) deb ataldi.
Aleksandr Maroqandada garnizon 
maxsus harbiy qo`shin qoldirib,
asosiy qo`shinlari bilan qishlov uchun
Zariasp (Baqtra)ga jo`nadi. O`sha
yilning bahorida Aleksandr qo`zg`olonni bostirish chorasini
ko`radi. O`z lashkarlarini uch qismga
bo`lib, So`g`diyonani u boshidan bu
boshigacha kezib chiqadi va tinch
aholining 120 ming nafarini qirib
tashlaydi. Mil. avv. 328-yil kuzida Spitamenning
Aleksandr bilan hal qiluvchi jangi
bo`lib o`tdi. Kuchlar teng
bo`lmaganidan Spitamen yengilib,
tag`in cho`lga chekinadi. O`sha yerda
ko`chmanchi qabilalar boshliqlari xoinlarcha uni o`ldiradilar. 

Kurashning davomi 

Spitame ning o`limi so`g`diylar va
baqtriyaliklar irodasini buka olmadi.
Xoriyen va Oksiartning Hisortog`larida
joylashgan tog` qal'alarini qo`lga
kiritib, Aleksandr Oksiartning qizi
Ravshanakka uylanadi. Shunday qilib, Makedoniyalik Aleksandr e'tiborli
so`g`d qabilasi boshliqlaridan biri
bilan qarindosh tutinadi.
O`rta Osiyo yerlarini bosib olish uchun
Aleksandr deyarli uch yil urindi, biroq
uncha katta bo`lmagan hududni: Marg`iyona, Baqtriya, So`g`diyona va
hozirgi Bekobod va Xo`janddan
iborat Sirdaryo bo`ylarini
bo`ysundirishga muvaffaq bo`ldi.
Xorazm, Toshkent vohasi va Farg`ona
mustaqilligicha qoldi. Spitamen qo`zg`oloni bostirilishiga
qaramay, yunon-makedon
qo`shinlari birinchi bor
mag`lubiyatlarga uchradilar. Eslab qoling! Aleksandr O`rta Osiyo yerlarini bosib olish uchun uch yil
harakat qildi. Lekin u uncha ham
katta bo`lmagan hududnigina o`ziga
bo`ysundirishga muvaffaq bo`ldi. 

Bosqin oqibatlari 

Yunon-makedon qo`shinlarining
bosqinchlik yurishlari O`rta Osiyo
yerlarini xarobazorga aylantirdi,
aholining katta qismi qirilib ketdi,
ko`plab shaharlar vayron etildi.
Yunon tarixchilarining yozishicha, Makedoniyalik Aleksandr O`rta
Osiyoda 12 ta shahar qurdirgan. Bu
shaharlar uning nomi bilan Oksdagi
Aleksandriya, Aleksandriya Esxata,
Marg`iyona Aleksandriyasi va hokazo
tarzida atalgan. Ularning ba'zilari vayron etilgan So`g`diyona va
Baqtriya shaharlari o`rnida,
boshqalari esa tayanch qal'alari
sifatida yangidan qurilgan. Bu
shaharlarda yunon-makedon piyoda
va otliq askarlari joylashdi. Mil. avv. 324-yildan boshlab bu askarlarning
siyraklashgan saflari Makedoniya
tartibida qurollantirilgan Baqtriya va
So`g`diyona yoshlari hisobiga
to`ldiriladi.
Bora-bora hunarmandchilik va savdo qayta tiklandi. Mahalliy va yunon
madaniyatlari an'analari o`zaro
omuxta bo`la bordi. Shu asosda O`rta
Osiyoda YunonBaqtriya va Parfiya
singari antik davlatlar taraqqiy etadi. Tayanch konspekt          mil. avv. 334- yil.  Aleksandrning Sharqqa yurishi          Aleksandr yurishlarini tarixchi Aristobul tasvirlagan          qurol-yarog`: aqinak, sagaris
         mil. avv. VII-IV asrlar  shaharlar - Qiziltepa, Afrosiyob,
Uzunqir          Bess  Baqtriya satrapi
         mil. avv. 329- yil  Maroqandaning bosib olinishi 
Spitamen          Politimet (Zarafshon daryosi) bo`yidagi jang          Aleksandriya Esxata  12 shahar          mil. avv. 328- yil  Spitamenning mag`lubiyati 
