35-36- . O`rta Osiyoga
Ahamoniylarning bosqinchilik
yurishlari
Kir II va uning bosqinchilik
yurishlari 

Miloddan avvalgi VI asr o`rtalarida
Qadimgi Fors shohlari sulolasidan
bo`lgan Ahamoniylar xonadoni
hukmdorlari tarkibiga jahonning
barcha yirik mamlakatlari va
shaharlari kirgan- imperiya barpo etishga harakat qila boshladilar. Kir II O`rta Osiyo hududini bosib olishga
harakat qilib ko`rgan ilk fors
podshosi bo`lgan. Mil. avv. 545 va
540-yillar oralig`ida u Parfiya,
Marg`iyona va Baqtriyani bosib oldi.
Mil. avv. 530- yilda Kir II ulkan lashkar bilan massagetlar ustiga yurishga
otlandi. Eslab qoling! Ko`plab davlatlarni bosib olgan Ahamoniylar sulolasi
vakili Kir II - mil. avv. 530-yildagi
massagetlar bilan bo`lgan jangda
halok bo`lgan.
Massagetlar mamlakati qanday qilib
bosib olingani to`g`risida "tarix otasi" Gerodot hikoya qilib bergan. Forslar
massagetlar hududiga bostirib
kirganlarida ularning malikasi
To`maris bosqinchilarga tinch-omon
qaytib ketishni taklif qiladi. Ammo
Fors shohi bu taklifni rad etadi va Amudaryodan kechib o`tishni
boshlash to`g`risida farmon beradi.
Gerodot massagetlarning asosiy
kuchlari bilan forslarning jangi
to`g`risida shunday hikoya qiladi: "Bu
jang... barcha janglardan ham dahshatlirog`i edi. Avval har ikki
dushman kuchlar bir-biriga qarshi
jangovar saf tizishib, kamondan o`q
yog`dirishdi. O`qlari tugagach,
qo`llariga xanjar va nayzalar olib,
dushmanga qarshi tashlandilar. Jang uzoq davom etdi. Hech kirn
chekinishni xayoliga keltirmasdi.
Ko`p qon to`kildi. Nihoyat,
massagetlarning qo`li baland keldi.
Fors qo`shinlarining ko`pchiligi qirildi.
Jang maydonida Kir II ning o`zi ham halok bo`ldi". 

Doro I ning saklarga qarshi yurishi 

Miloddan avvalgi 522-yilda
ahamoniylar sulolasi vakillaridan biri
Doro I taxtga o`tirdi. U miloddan
avvalgi 522486-yillarda
hukmronlik qilgan. Doro I
hukmronligining birinchi yili Marg`iyonada fors istilochilariga
qarshi yirik xalq qo`zg`oloni
ko`tarildi. Qo`zg`olonga Frada rahbarlik qiladi. Qo`zg`olonchilar
bilan forslar qo`shinlari o`rtasida hal
qiluvchi jang miloddan avvalgi 522-
yilda bo`ladi. Fradaning o`zi asirlikka
olinadi va miloddan avvalgi 521- yilda
qatl etiladi. Bu voqea haqidagi ma'lumot Behistun kitobalarida
keltirilgan. 

O`rta Osiyo Ahamoniylar davlati
tarkibida 

Doro I hukmronligining uchinchi
yilida (miloddan avvalgi 519-yil)
saklar ustiga yurish qiladi. Bu yurish
haqida Behistun bitiklarida shunday
deyilgan: "Shoh Doro ayturki: keyin
qo`shin bilan saklar mamlakatiga yurish qildim. Keyin uchi o`tkir kuloh
kiyib yuruvchi saklar jangga kirdilar.
Men daryodan o`tgach, saklarni
tamoman tor-mor keltirdim, qolgan
qismini asirga oldim... Ularning Skunxa degan sardorini qo`lga tushirib, huzurimga keltirdilar.
Shunda men ularga boshqa bir sardor
tayinladim. Men shunday bo`lishini
xohladim. So`ngra bu mamlakat
menga tobe bo`ldi". Eslab qoling! Mil. avv. 522-yilda, Doro I hukmronligining birinchi yili
Marg`iyonada fors istilochilariga
qarshi xalq qo`zg`oloni ko`tarildi.
Qozg`olonga Frada rahbarlik qildi.
Ayni mahalda bu yurish haqida
tarixchi Poliyen (miloddan avvalgi II asr) keltirgan boshqa bir rivoyat ham
mavjud, Saklar rivoyatiga asoslanib,
unda hikoya qilinishicha, forslarning
qoshiga sak qabilasidan cho`pon Shiroq keladi, u fors qo`shinlarini o`zidan boshqa hech kim
bilmaydigan so`qmoq bilan
saklarning orqa tomoniga boshlab
borishini aytadi. Suvsiz cho`lbiyobon
bo`ylab yetti kun yo`l bosishgach,
tashnalikdan do`zax azobini chekayotgan forslar o`zlarining
aldanganliklarini sezib qoladilar.
Forslar jasur cho`ponni chopib
tashlaydilar, Doro I ning saklar ustiga
yurishi muvaffaqiyatsiz tugaydi. 

Ahamoniyalar hukmronligi
davrida davlat boshqaruvi 

Bosib olingan mamlakatlarni itoatda
tutmoq uchun ahamoniylar butun
boshli davlatni alohida viloyat  satrapliklarga bo`lib tashladi. Bu so`z forscha "xshatra"  "viloyat"
so`zidan kelib chiqqan. Viloyat
boshlig`i  satrapga cheklanmagan hokimiyat berilgan edi. Satraplarning
ko`pchiligi ahamoniylar sulolasi
vakillari bo`lgan.
O`rta Osiyoning forslar bosib olgan
viloyatlari uch satraplikka bo`linadi.
Har bir satraplik yillik soliq to`lagan. Bundan tashqari, qaram xalqlar saroy
va ibodatxonalarqurilishiga ham
safarbaretilgan. Soliqni kumush,
chorva mollari (otlar, tuyalar, qo`ylar),
hunarmandchilik buyumlari (sopol
idishlar, qurol-yarog`, zeb-ziynatlar), kiyim-kechak va hayvonlar terisi bilan
to`lashgan.
Doro I, uning vorisi Kserks
hukmronligi davrida (miloddan
avvalgi 486465- yillar) bosib
olingan viloyatlardan O`rta Osiyo xalqlari siyosiy hayotda va yunon-
fors urushlarida ham qatnashdilar.
Mashhur Marafon jangida (miloddan
avvalgi 490-yil) fors qo`shinlari
markazida muvaffaqiyatli urushgan
saklar o`zini ko`rsatadi. Orta Osiyolik yasalgan jangchining
bronzadan dubulg`asi; Q'rta Osiyolik
jangchilar; Oltin bilakuzuk. Amudaryo
xazinasidan ; Oltindan yasalgan ot-
arava nusxasi. Mil. avv. V-IV asrlar
Gerodot Kserks boshchiligida yunonlar ustiga yurish qilgan O`rta
Osiyolik jangchilar qurol-yarog`larini
mufassal tasvirlagan. Baqtriyaliklar
kamon va nayzalar bilan, saklar
xanjar va oyboltalar bilan,
xorazmiylar va so`g`diylar baqtriyaliklarniki kabi qurol-
aslahalari bilan jangga kirishgan. Sak
va baqtriya suvoriylari Kserks
armiyasida eng yaxshi jangchilardan
bo`lishgan.
Mashhur qadimgi yunon dramaturgi Esxil o`zining "Forslar" tragediyasida Salamin yonidagi dengiz jangida
halok bo`lgan navqiron baqtriyalik
jangchilarni tilga oladi.
O`rta Osiyo xalqlari ustidan
ahamoniylar hukmronligi 200 yildan
ko`proq davom etdi. Faqat mil. avv. IV asrda saklar, xorazmiylar va
massagetlar Ahamoniylar davlati
tarkibidan chiqib, mustaqil bo`ldilar. 

Madaniyatning rivojlanishi 

Miloddan avvalgi VIIV asrlarda
madaniyatning rivojlanishi yozma va
arxeologik manbalar asosida
o`rganilgan. Ular O`rta Osiyo
xalqlarining hunarmandchilik,
zargarlik, tikuvchilik, kulolchilik va binokorlik taraqqiyotida yuksak
darajaga erishganlaridan dalolat
beradi.
Surxondaryo, Qashqadaryo,
Zarafshon vodiylari, shuningdek,
Amudaryoning quyi oqimida Qiziltepa, Uzunqir, Afrosiyob,
Ko`zaliqir, Yerqo`rg`on va boshqalar
kabi yirik hunarmandchilik markazlari
bo`lgan.
Manbalarda oltin, kumush, la'l, firuza
ma'danlari qazib olingani, mis va temir eritilgani, kulolchilik rivojlangani,
O`rta Osiyoning Sharq mamlakatlari
bilan bog`langan qadimiy karvon
yo`llarida olib borilgan savdo-sotiq
ishlari to`g`risida xabar beriladi.
Miloddan avvalgi V-IV asrlarda O`rta Osiyo hududida dastlabki tanga pullar
tarqalgan. Zargarlik san'atining
yuksak darajada rivoj topganiga
bugungi kunda Britaniya muzeyida
saqlanayotgan 1877- yilda Amudaryo xazinasidan topilgan oltin va kumush buyumlar yorqin
misol bo`la oladi. Eslab qoling! Mil. avv. VI - IV asrlarda Qiziltepa, Yerqo`rg`on Uzunqir,
Afrosiyob, Ko`zaliqir - yirik
hunarmandchilik markazlari bo`lgan.
Har bir shahar markazida qal'a -
arklar bo`lgan. Ularning atrofini
egallagan dehqon xo`jaliklarida ota urug`iga mansub katta-katta oilalar
kun kechirar edi. Dehqonchilik uy-
qo`rg`onlari xonadonlar, xo`jalik va
yordamchi tomorqa binolaridan
iborat bo`lgan.
Arxeologlar shahar va qo`rg`onlar atrofida dalalarga suv olib kelgan
anhorlar va ariqlar izlarini topganlar. Tayanch konspekt          mil. avv. 545 va 540- yillar  Kir II Parfiya, Marg`iyona va
Baqtriyani zabt etdi          mil. avv. 530-yil  Kir II massagetlar bilan jangda halok
bo`ldi (To`maris)          mil. avv. 522- yil - Frada qo`zg`oloni          mil. avv. 519- yil  Doro I  saklar (Polien Shiroq jasorati
haqida)          satrapliklar  O`rta Osiyo  uchta satrapliklar          mil. avv. IV asr  xorazmiylar, saklar va massagetlar
ahamoniylar istibdodidan ozod
bo`ldi          mil. avv. VI  IV asrlar  shaharlar - Qiziltepa, Yerqo`rg`on,
Uzunqir, Afrosiyob, Ko`zaliqir 
