31-32- . Olimlar va mutafakkirlar
Fan 

Qadimgi Yunonistonda faylasuflarni
donishmandlar, hayot murabbiylari
sifatida bilishgan.
Yunon mutafakkirlari Olam tuzilishi va
inson hayoti ma'nosini tushuntirishga
harakat qilib ko`rishgan. Ular o`simliklar, hayvonlar, inson tanasi,
Quyosh va yulduzlarni o`rganishgan.
Eslab qoling! Geraklit: "Bir daryoga
ikki marta tushish mumkin emas",
"Hamma narsa oqadi, hamma narsa
o`zgaruvchandir". Suqrot: "Mening donishmandligim,
hech nimani bilmasligimni bilishimda".
Aflotun: "Xudo bizning o`zimizdadir".
Mashhur yunon faylasufi Geraklit Yer yuzidagi hamma narsa olovdan kelib
chiqqan deya uqtirar edi. "Bir daryoga
ikki marta tushish mumkin emas",
"Hamma narsa oqadi, hamma narsa
o`zgaruvchandir" degan mashhur
hikmatlar unga mansubdir. Frakiyalik Demokrit degan faylasuf Geraklit fikriga e'tiroz bildirgan, bizni
qurshab turgan hamma narsa ko`zga
ko`rinmaydigan mayda-mayda
zarralar  atomlardan tashkil topgan
degan ma'nodagi fikrni bayon etgan
edi. Yunon faylasufi Diogen "Insonda hech qanday ehtiyojlar bo`lmasligi
shart" degan fikrni o`z ta'limotiga asos
qilib oldi. Hayotdagi barcha
q.ulayliklardan voz kechgan Diogen
bir bochkada kun kechirgan.
Makedoniyalik Aleksandr undan: "Senga qanday yordam berishim
mumkin?" deb so`raganida, Diogen:
"Nariroq tursang-chi, quyoshni
to`sma!" deya kinoya qilgan ekan.
Miloddan avvalgi V asrda yashagan Gerodot "Tarix" deb nomlangan kitob yozgan. Misr, Mesopotamiya va
Shimoliy Qora dengizbo`yi koloniyalari
bo`ylab sayohatini nihoyasiga
yetkazganda Gerodotni hali
Yunonistonda birov tanimas edi. O`z
vatandoshlarini "Yunon-fors urushlari to`g`risidagi tarix" asari bilan
tanishtirganidan so`ng birdaniga
mashhur kishiga aylandi.
Tirikligidayoq Gerodotga "tarixning otasf degan unvon berilgan edi. Qadimgi yunon olimi Aristotel to`plangan bilimlarni alohida
tarmoqlarga ajratdi va ularni mustaqil
fanlar sifatida ta'riflab berdi. Aristotelni
Sharqda "Arastu" deya aytish
keyinchalik odatga aylangan.
Barcha zamonlarda olimlar ilmiy masala yechimini topgan yunon fizigi
va matematigi Arximedning "Evrika!" ("Topdim, topdim!") qiyqirig`ini
takrorlab yurishadi. Ehtimol, bu bir
afsonadir, ammo yunonlar to`la
ishonch bilan Arximed ko`zgular
tizimidan foydalanib yorug`likni bitta
yo`nalishga jamlagani va yunonlar ustiga hujum qilib kelayotgan
rimliklarning kemalarini yondirib
yuborgani haqida hikoya qilishgan.
Arximed richag qonunini ishlab chiqdi
va mashhur bo`lib ketgan bir iborani
aytdi: "Menga tayanch nuqtasini topib bering, Yerni o`z o`qidan chiqarib
yuboraman!"
Arximed boshi bilan ilm dengiziga
sho`ng`igan olim timsoliga aylangan.
Rimliklar uning jonajon shahri
Sirakuzani bosib olganlarida qumda chizmalar chizgancha matematikaga
oid bir masalani yechishga urinib
o`tirgan ekan. Rimlik askar yetib
kelganida: "Mening chizmalarimga
qo`l tekkizmagin!" deyishga ulgurgan,
xolos: Arximedga nayza sanchilgan. 

Afinalik donishmandlar 

Afinalik mashhur faylasuf Sokrat
(Sharqda keyinchalik "Suqrot" tarzida
aytilgan) o`zining dono hikmatlari
tufayli shaharning eng aqlli kishisi deb
e'lon qilingan edi. Bunga javoban
Suqrot shunday debdi: "Mening donishmandligim hech nimani
bilmasligimni bilishimda".
Suqrot hech mahal o`z asarlarini
qog`ozga tushirmagan. Uning
g`oyalari Atlantida degan xayoliy
(ideal) davlat to`g`risida ta'limotni yaratgan Piaton degan tag`in bir
yunon faylasufining muloqotlari orqali
bizgacha yetib kelgan. Platonni
endilikda "Aflotun" sifatida ham
bilamiz. Darvoqe, bizgacha
Aflotunning mashhur bir hikmati ham yetib kelgan: "Xudo bizning
o`zimizdadir!" Diogenning turar joyi; Arastu
(Aristotel); Evrika!; Suqrot
Suqrot fuqarolarning axloqiy-
ma'naviy tarbiyasiga katta ahamiyat
bergan. Delfiya ibodatxonasidagi bitik
uning sevimli hikmati ekan: "O`z- o`zingni anglagin va bilgin!"
Muxoliflari bilan dialoglarida u
yaxshilik va yomonlik nima degan
masalaga javob berishga harakat qilib
ko`rgan. Yomon, aldoqchi va
shafqatsiz bo`lishga qaraganda yaxshi, halol, rahmdil bo`lish ancha
yaxshiroq, deb uqtirgan faylasuf.
Suqrot, ayniqsa, ochko`zlik va
molparastlik singari nuqsonlarni qattiq
tanqid qilgan. Bozor bo`ylab sayr qilib
yurganida shunday degan ekan: "Bularsiz ham kun kechirish mumkin
bo`lgan shuncha narsalar borligi ham
qandoq yaxshi!" Suqrot dunyoda
Ezgulik qonunlari mavjudligini, faqat
ularni bilish va ularga rioya qilgan
holda yashash kerakligini isbotlagan. Afinadagi ba'zi tartibotlarni
qo`rqmasdan tanqid qilgani sababli
uni o`limga mahkum etishgan.
Suqrotning boshqa bir davlatga
qochib ketish imkoniyati bo`lsa-da,
rad etgan. Suqrot tarixda odamiylik, sabrmatonat va jasurlik timsoli bo`lib
qolgan.
