29-30-. Qadimgi Yunoniston
madaniyati
Fuqaro tarbiyasi 

Bolalikdan yunonlar miyasiga jamoat
ishlari shaxsiy yumushlardan ustuvor
ekanligi to`g`risidagi dunyoqarash
singdirilar edi. Maktablar faol
fuqarolar, davlat himoyachilarini
tarbiyalashi iozim edi. Sport rivojlantirilishi va Olimpiya o`yinlariga
yalpi qiziqish ham shunga xizmat qilar
edi. Bolalikdanoq o`g`il bolalarga
she'riyat va musiqaga muhabbat hissi
singdirilardi.
Arslonni yenggan Gerakl haykaliga nazar tashlaymiz. Qadimgi yunon
haykaltaroshi Geraklni barvasta
pahlavon sifatida tasvirlagan. Orqa
oyoqlarida turib olgan bahaybat
arslon esa Geraklning yelkasidan ham
kelmaydi. Ammo nega Gerakl libossiz tasvirlangan? Bu qadimgi yunon
tasviriy san'atining o`ziga xos
jihatlaridan biridir. Haykaltarosh
nazarida Geraklning kuch-qudratini
ko`rsatish muhim edi. Bordi-yu usta
haykaltarosh bahodirni kiyimda tasvirlasa, uning arslonni
yengayotgan mushak va
changallaridagi kuchni ko`rmagan,
qudratli, mashq ko`rgan tanasi
go`zalligini his etmagan bo`lardik.
Umumiy ta'limdan tashqari o`g`il bolalar ikki yillik harbiy ta'limni ham
o`tashgan. Birinchi yili ular uylarida
yashar va safda yurish, qurol taqib
yurish, ochlik va sovuqqa chidamli
bo`lishni o`rganishardi. Ikkinchi yili
esa ayrimlari Attika chegara qal'alarida harbiy xizmatni o`tasa, boshqalari
Pirey portida dengizchilik san'ati
asoslarini o`rganishar edi.
Mamlakatni mudofaa qilish zarurati
yuzaga kelgan taqdirda 30 yoshga
to`lmagan erkaklarningbarchasi qurol-yarog`lari va harbiy kiyim-
kechaklari bilan ko`rikka yetib kelishi
shart bo`lgan. So`ngra esa o`z
xudolari, jonajon kulbasi va
mamlakati uchun janglarga kirishgan.
Vatanga muhabbat har bir fuqaroning fidoiyligi va jasorati hisoblangan. Eslab qoling! Ilk Olimpiya o`yinlari mil. avv. 776-yildan mil. 394-yilga qadar
o`tkazilgan. 1896-yilda Olimpiya
o`yinlari qayta tiklanib hozirgi kunga
qadar davom etib kelmoqda.
Yunonlarga yuksak vatanparvarlik
hissi xos bo`lgan. Vatan himoyasi yo`lida halok bo`lganlar qahramonlar
deb e'lon qilinar edi. Qahramonlar
dafn etilgan joylarda qurbonliklar
bag`ishlangan. 

Olimpiya o`yinlari 

Sport barcha yunonlar uchun sevimli
mashg`ulot bo`lgan edi. Miloddan
avvalgi 776-yilda ilk bor o`tkazilgan
Olimpiya o`yinlari turli-tuman sport
musobaqalari orasida eng asosiysi
hisoblangan. Ana shu sanadan boshlab har to`rt yilda bir marta Olimp
tog`ida muqaddas olov Quyosh
nurlaridan yondirilar, Yunonistonning
to`rt tarafidan kelgan sportchilar
beshkurashda bellashar edi.
Beshkurash esa uzunlikka sakrash, disk uloqtirish, nayza uloqtirish,
yugurish va kurashdan iborat
bo`lgan. Otchoparda esa aravalarda va
otlarda poyga uyushtirilar edi.
Odamlar va sportchilar Olimpiyaga
eson-omon yetib kelishlari uchun o`yinlar o`tkazilayotgan paytda
urushlar to`xtatilar edi.
Yunonistondagi Olimpiya o`yinlari
Olimp xudosi Zevs sharafiga bag`ishlab o`tkazilgan. Afsonalarga
ko`ra olimpiada o`yinlari asoschisi
Gerakl hisoblangan. Olimpiya
o`yinlarida faqat jinoyat sodir
etmagan, sha'niga dog` tushirmagan
ozod yunon ishtirok etishga haqli edi. Musobaqalarda uch karra g`alaba
qozongan sportchi Olimp tog`ida o`z
haykalini o`rnattirishga haqli bo`lgan.
Yunonlar yil hisobini ham Olimpiya
o`yinlariga qarab yuritganlar.
G`oliblar muqaddas zaytun daraxti novdalaridan to`qilgan gulchambar
bilan taqdirlangan. Ayollar Olimpiya
o`yinlarida ishtirok eta olmasdi.
Ayollar o`yinlar paytida hatto Olimp
tog`i yaqiniga ham kela olmasdilar.
Ayollar uchun yugurish bo`yicha alohida musobaqalar o`tkazilaredi.
394-yilda ustma-ust sodir bo`lgan
zilzila oqibatida Olimpiya vayron bo`lib
ketgani sababli qadimgi Olimpiya
o`yinlari ham o`tkazilmasdan qoldi.
Nihoyat, 1896-yilda Olimpiya o`yinlari qayta tiklandi. Olimpiya o`yinlari
ochiladigan kunda qadimgi mash'ala
yoqish odati hozirgacha saqlanib
qolgan. Quyosh nurlaridan
yondirilgan mash'ala Olimpiya
musobaqalari o`tkaziladigan joyga keltiriladi. 

Gomerning "Iliada" va "Odisseya"
dostonlari 

Miloddan avvalgi 1200-yillarda
yunonlar Kichik Osiyoda joylashgan
Troyaga yurish qilishgan. Ular mo`l-
ko`l o`lja ilinjida urush boshlashgan.
Biroq yunon rivoyatlari boshqa bir
sababni ham bayon qiladi. Eng chiroyli ayol Sparta podshosining rafiqasi
Sohibjamol Yelena edi. Troya podshosi
o`g`li Paris Sparta podshosinikiga
keladi va Sohibjamol Yelenani Troyaga
o`g`irlab ketadi. Voqeadan xabar
topgan Sparta podshosi Parisdan qasos olishga ahd qiladi va barcha
spartaliklarni Troya bilan urushga
chaqiradi. Yunonlar to`qqiz yil Troyani
behudaga qamal qiladilar.
"Iliada" degan mashhur yunon
dostoni ana shu urushning oxirgi o`ninchi yili haqida hikoya qiladi.
Odisseyning maslahati bilan yunonlar
ayyorlikni ishga soladilar: ichi bo`m-
bo`sh ulkan yog`och otyasashadi.
Ana shu yog`och ot ichiga yunon
qo`shinlarining bir qismi yashiringan, qo`shinning boshqa bir qismi esa
yaqindagi orollardan biriga o`rnashib
olgan edi. Troyaliklar yunonlar qamal
qilishni to`xtatishdi va Troya homiysi
Afina Palladaga xush kelishi uchun
bizga ot sovg`a qilishdi, degan to`xtamga keldilar va yo`g`och otni
shaharga olib kirdilar.
Kechasi otning ichidan chiqqan
jangchilar darvozalarni ochdilar, Troya
bosib olindi. Hozirgi tillarda "Troya oti" iborasi xosiyatsiz sovg`a-salom ma'nosini anglatadi.
"Iliada" dostonining bosh qahramoni Axillesdir. O`g`lining mangu barhayot bo`lishini istagan ona chaqalog`ini
Stiks daryosiga botirib oladi. Ayni
mahalda Axillesning onasi ushlagan
tovoniga suv tegmasdan qoladi.
Janglardan birida Axilles tovoniga
tekkan o`qdan halok bo`lgan. O`sha kezlardan beri "Axilles tovoni " iborasi nozik joyni anglatadi. Eslab qoling! 394-yilda ustma-ust sodir bo`lgan zilzila oqibatida Olimpiya
vayron bo`lganligi sababli Olimpiada
o`yinlari o`tkazilmay qo`yilgan. Eslab qoling! XIX asr oxirida nemis olimi Genrix Shliman Gomerning
poemasini o`qib, Troyaning
joylashgan manzilini aniqladi. U 1870-
yilda Turkiyaning Hisorlik shahri
hududida qazish ishlarini boshladi va
Troya xarobalarini topdi. Qadimgi yunon shoiri Gomer "lliada" va "Odisseya" poemalari muallifi
hisoblanadi. Lining hayoti haqida
deyarli hech narsa saqlanib qolmagan.
Afsonalarda yo`zilishicha u so`qir
bo`lib yurtma-yurt kezib cholg`u
asbobi jo`rligida o`z she'rlarini kuylagan.
Troya urushi nihoyasiga yetdi.
Yunonlar Troyani taladilar va mo`l-ko`l
o`ljalar bilan uyga qaytmoqchi
bo`lishdi. Ular Egey dengizi orqali uzoq
va xatarli yo`llardan o`tishlari kerak edi. Ammo eng ko`p mashaqqat va
sarguzashtlar Odissey va uning
hamrohlari chekiga tushadi. Odissey
nihoyat jonajon Itaka o`lkasiga yetib
kelguniga qadar dengiz va begona
yurtlarda sarson bo`ladi. XIX asrning oxirida nemis olimi Genrix
Shlimann Gomer hikoyalarini tadqiq
qilib, Troya joylashgan yerni hisoblab
chiqdi. 1870- yilda olim Turkiyadagi
Hisorlik tepaligi xarobalari hududida
qazishma ishlarini boshlab yubordi, chindan ham Troya qoldiqlarini topdi.
Mabodo hozirgi olimlar ixtiyorida
"lliada" va "Odisseya" dostonlari
bo`lmaganida biz bundan uch ming yil
muqaddam yashagan yunonlar hayoti
haqida deyarli hech narsani bilmagan bo`lar edik. Geraklning sher bilan jangi; Bokschi
haykali.
Olimpiya o`yinlari g`olibi; Comer-
qadimgi yunon shoiri; Troya oti;
Yunon teatri 

Yunonistonda teatr 

Bundan ikki yarim ming yil muqaddam
Yunonistonda teatr dunyoga keldi.
"Teatr" so`zini yunonchadan tarjima qilganda "tomoshalar uchun joy", "tomoshaxona" degan ma'nolarni anglatadi.
Qadimgi yunon teatrlari maydoni
o`lchamlari kattaligi bilan ajralib
turgan. Afina teatri 17 ming
tomoshabinga mo`ljallangan edi.
Tomoshalar faqat bayramlarda uyushtirilgan. Erta tongdan
boshlangan tomoshalar kun bo`yi
davom etardi. Tomoshabinlarga bir
necha pyesalar namoyish etilar edi.
Teatrga kirish uchun arzimas tomosha
haqi yig`ilgan. Qashshoq fuqarolarga teatrga borishi uchun pul berilaredi.
Oldingi qatorlardagi o`rinlartekin
bo`lib, kohinlar, strateglar, davlatga
muhim xizmatlar qilgan fuqarolar kabi
faxrli tomoshabinlarga mo`ljallangan
edi. O`zaro kurash namoyish etilgan,
odatda qatnashuvchi kishilar halok
bo`lishi bilan tugaydigan pyesalar
tragediya deyilgan. "Shoh Edip" va
"Antigona" singari eng mashhur
tragediyalarni Sofokl yozgan edi. Ajoyib qochiriqlar, quvnoq sahnalar,
nozik yumorga boy komediyalar esa
inson nuqsonlari ustidan kuladi.
Aristofan komediyalar ustasi edi.
"Arilar", "Qushlar", "Baqalar" degan
mashhur komediyalarni ana shu muallif yozgan. 

Haykaltaroshlik va me'morchilik 

Yunonlar nafaqat podsholar va
zodagonlar uchun saroylar va
maqbaralar, balki hamma odamlar
foydalanadigan jamoat binolari ham
barpo etishgan. Haykallar va boshqa
haykaltaroshlik asarlari faqat saroy a'yonlari uylarini bezamasdan, ayni
mahalda shahar maydonlari,
ibodatxonalar, hammaga ochiq
tomoshaboglar va stadionlarni ham
bezab turar edi.
Miloddan avvalgi VII asrdan boshlab ibodatxonalar va boshqa jamoat
binolari toshdan barpo etila boshladi,
ayni paytda xususiy uylar g`ishtdan
va paxsadan qurilar edi. Ustunlar
jamoat binolari va ibodatxonalarning
alohida bezagi va ko`rki edi. Ustunlar metall o`qlar yordamida bir-biriga
mustahkamlangan bir necha tosh
bo`laklaridan yasalgan. Eslab qoling! Mashhur tragediyalarni Sofokl yozgan. Aristofan esa
komediyalar ustasi edi. Eslab qoling! Yunon haykaltaroshi Fidiy Afinadagi Parfenon qurilishiga va
Akropolning qayta qurilishiga
rahbarlik qildi. Zevs va Apollon.
Parfenon peshayvonining
yuqori qismi; Fidiyning Afina
hukmdoriga Parfenon frizini namoyish
qilishi.; Parfenon; Olimpdagi Gerakl
haykali; Kentavr va Afina Qadimgi Misr haykallarida fir'avnlar
tasvirlangan bo`lsa, Yunoniston
san'atkor haykaltaroshlari o`z
zamondoshlari haykallarini
yasashgan. Ular haykallarda epchillik,
kuch-qudrat, salomatlik va go`zallik singari har bir fuqaroni tarbiyalashda
zarur bo`lgan fazilatlarni alohida
bo`rttirib ko`rsatishga harakat
qilishgan. Bu narsa ayniqsa, Mironning
"Disk uloqtiruvchi" degan
haykaltaroshlik asarida yorqin ifpda etilgan. Yunon haykaltaroshlari
qahramonlar, Olimpiada o`yinlari g`o
liblari yoki jangda zafar quchganlar
sharafiga haykallar tiklashgan.
Haykallar shu qadar ko`p ediki,
tarixchilar Afinada tirik odamlarga qaraganda jonsiz haykallar ko`proq
deb yozishgan.
Eng buyuk yunon haykaltaroshlaridan
biri Fidiy edi. U Afinada Parfenon barpoetilishi va Akropol qayta
qurilishiga boshchilik qilgan. Uning
mashhur asarlaridan biri, Yer yuzidagi
yetti mo`jizaning biri hisoblangan,
Olimpiyalik Zevs haykali bo`lgan.
Arxitektor va haykaltarosh Dedal Minos degan podsho uchun mashhur
Labirint saroyini barpo etgan.
Akropol markazida Parfenon bunyod
etildi. Parfenon Yunonistondagi eng
a'lo marmar toshlardan qurilgan.
Yorug`lik tushishiga qarab u o`z rangini oltin rangidan havorang yoki
kulranggacha o`zgartirib, tuslanib
turgan. Baland tepalik Parfenonning
poydevori bo`lib xizmat qilgan.
Ibodatxona go`yo qoyaga singishib
ketib, uning bir qismiga aylanib qolgandek tuyuladi. Ustunlari bilan
bino oldiga chiqib turgan peshayvon
Parfenonga alohida ko`rk
bag`ishlagan. Peshayvonning yuqori
qismi (peshtoqi)da xudolar siymosi
tasvirlangan.
