26-. Afinada demokratiya
Demokratiyaning shakllanishi 

Afina shahrida markaziy maydon
bo`lib, uning tevaragini turlituman
imoratlar qurshab turar edi. Maydon
esa agora deb yuritilgan. Shahar aholisining ko`pchiligini
hunarmandlar va savdogarlar tashkil
etaredi.
Afina shahrida barcha erkak fuqarolar
davlatni qanday boshqarish kerakligi
xususida o`z fikr-mulohazalarini bayon eta olar edi. Ular yuzaga kelgan
muammolar va yangi qonunlarni
muhokama qilish uchun har oyda to`rt
marta Akropolga yig`ilardilar. Barcha
qarorlar ovoz berish yo`li bilan qabul
qilingan. Boshqaruvning bu shakli demokratiya deb ataladi, ya'ni bu atama "xalq hokimiyati" degan
ma'noni anglatadi ("demos"  xalq +
"kratos"  hokimiyat). Eslab qoling! Afinaning aholisi zodagonlar va demos nomli ikki
qismga bo`lingan. 

Notiqning Afina
fuqarolari huzuridagi nutqi; Drakont
qonunlariga binoan qatl jazosi;
Yunonlarning Solon islohotlaridan
keyingi qullikdan qaytishlari; Solon Drakont qonunlari Yunonistonning boshqa
shaharlaridagi singari Afinada ham
aholining bir qismi zodagonlar
(aristokratiya) mol-mulk va boylikning
deyarli hammasiga egalik qilar,
boshqa bir qismi ("xalq" demos) ularning foydasiga ishlashga majbur
edi. Aynan shu narsa mamlakat aholisi
o`rtasidagi doimiy kelishmovchilik va
nizolar manbayi bo`lgan.
Adolat qaror topishini xohlagan har
ikkala tomon Drakont degan hukmdorga murojaat etishadi. Ular
Drakontdan huquq va majburiyatlar
borasida hammani tenglashtiruvchi
qonunlar yozishni iltimos qilishadi. Mil.
avv. 621-yilda Drakont xalq
boshqaruvini bekor qilgan qonunlarni yozadi va amalga kiritadi. Bu qonunlar
shu qadar qattiq va ayovsiz ediki,
afinaliklar ularga "siyoh qolib, qon
bilan yozilgan" deya ta'rif berishgan.
Qonunni arzimas darajada buzganlik
uchun ham Drakont bitta jazo  o`lim jazosi belgilagan. Masalan, Drakont
qonunlariga ko`ra, o`zga kishining bo
g`idan olma o`g`irlagan odam qatl
etilardi, qarzdorlar esa qullikka
mahkum qilinar edi.
Avvaliga afinaliklar bu qonunlarga itoat etishgan, so`ngra norozi bo`la
boshlashgan va qonunchi Drakontni
shahardan haydab yuborishgan. Solon islohotlari Xalqning ahvoli tobora
yomonlashaverdi, shunda odamlar o`z
haq-huquqlari uchun kurashga bel
bog`ladilar. Tayoqlar, gavronlar,
cho`kichlar va omoch bilan qurollanib
olgan eng qashshoqlar taniqli zodagonlar qo`rg`onchalariga hamla
qila boshladilar. O`z yeri va jonidan
xavotirlangan zodagonlar yon
berishga va xalq talablarining bir
qismini bajarishga qaror qilishdi. Solon degan aqlli va tajribali zodagon, ayniqsa, xalqqa yon berishning qattiq
tarafdori edi. Solon
aslzodalargashunday degan:
"Yunonistonning
ko`pginashaharlarida bo`ldim, xalq
zodagonlarga qarshi chiqayotganini o`z ko`zim bilan ko`rdim.
Kambag`allarga qullar kelib
qo`shilmasdan turib, xalq
talablarining birqismini bajarish
kerak".
Zodagonlar Solonga ishonishdi va uni Afina hukmdori etib saylashdi. Mil. avv.
594-yilda Solon davlatni idora
qilishning oldingi tizimini o`zgartirdi.
Avvalgi boshqaruv tizimi 
aristokratiya (aslzoda odamlar
hokimiyati)ni Solon demokratiya (xalq hokimiyati)ga almashtirdi. Davlatni
boshqarishda faqat fuqarolar ishtirok
eta olardi. Ayollar va ajnabiylar (ularni
meteklar deyishgan) qabul
qilinayotgan qonunlar muhokamasida
va ovoz berishda ishtirok eta olmasdilar.
Solon islohotlari dehqonlar qarzlarini
va qull.ikni bekor qilishdan iborat
bo`lgan. Zodagonlar xonadonidan
boigan Solon aslzodalarni xafa qilishni
istamas, faqat xalq qo`zg`olonlari oldini olishga intilardi. Davlat
boshqaruvidagi islohotlar Xalq majlisi
faoliyati tiklanishi va nasl-nasabidan
qat'i nazar afinaliklar uchun davlat
mansablarini egallash imkoniyatini
ko`zda tutar edi. Solon islohotlaridan keyin Attika aholisi fuqarolar va
qullarga ajratiladigan bo`ldi. Eslab qoling! Mil. avv. 594-yilda Solon davlatni idora qilishning oldingi,
aristokratiya tizimini demokratiyaga
almashtirdi. 

Afinada demokratiya ravnaqi Erkak jinsiga mansub barcha fuqarolar
20 yoshdan boshlab Xalq majlisida ishtirok etardilar. Xalq majlisining katta
qismi badavlat bo`lmagan
hunarmandlar, savdogarlar, kunbay
ishchilar, dehqonlardan iborat edi.
Xalq majlisida omma uchun foydali
boigan qarorlar qabul qilinar edi. Navbatdagi majlis bo`ladigan kun
oldindan e'lon qilinardi. Majlis ertalab
barvaqt tayinlanar, negaki
mehnatkash odamlar kunduz kuni
majlisga kela olishmasdi. Qorinni
to`yg`azishga yegulik ishlab topish kerak edi.
Podsho tomonidan lavozimga
tayinlanuvchi amaldorlardan farqli
o`laroq Afinada mansabdor shaxslar
Xalq majlisi tomonidan muayyan
muddatga saylanar va majlisga hisobot berishar edi. Mabodo
mansabdor shaxs o`z majburiyatlari
ijrosini uddalay olmasa, Xalq majlisi bu
odamni muddatidan oldin lavozimidan
bo`shatar edi.
Xalq majlisi yangi qonunlarni tasdiqlar, eski qonunlarni bekor qilar, boshqa
qarorlar, masalan, yangi inshootlar
qurilishiga, armiyaga va boshqalarga
mablag` ajratish to`g`risida qaror
qabul qilar edi.
Har yili saylanadigan Beshyuzlar kengashi kundalik joriy masalalarni hal qilardi. Uning qarorlari Xalq
majlisida tasdiqlanardi. Beshyuzlar
kengashiga strateg rahbarlik qilgan. Xalq sudi ham Afinada muhim davlat
organi bo`lgan. 30 yoshga to`lgan
fuqarolar uning faoliyatida ishtirok
etar edilar. Sudda ayblanuvchi shaxs
o`zini o`zi himoya qila bilishi yoki
chiroyli so`zlay oladigan va qonunlarni biladigan odamni yollashi
shart edi. Perikl asri Miloddan avvalgi 443429yillarda 15
marotaba strateg lavozimiga
saylangan Perikl hukmronligi davrida Afina eng qudratli davlat bo`ldi,
mamlakatda demokratiya ravnaq
topdi. Bu davr shuning uchun ham
"Perikl asri" deb atalgan. Ajoyib yunon
yozuvchilari, olimlari va rassomlari
Periklning do`stlari bo`lishgan. Perikl tarixchi Gerodot, haykaltarosh Fidiy
bilan do`st tutingan edi. Perikl katta
obro` va nufuzga ega bo`lgan. U hech
mahal xalqni o`ziga kerakli qaror
qabul qilishga majbur qilmadi, balki
ishontirish kuchiga tayanib ish yuritdi. Perikl hech mahal o`zining siyosiy
muxoliflari va uning xatti-
harakatlarini tanqid qilgan kishilarni
ta'qib etmagan.
Beshyuzlar kengashining yig`ilishi;
Perikl -Afina strategi; Afinaliklar homiysi iloha Afina; Yunoniston
qirg`oqlaridagi
fors kemalari; Fors jangchilari
Perikl Xalq majlisidagi lavozimlarga ish
haqi to`lashni joriy qildi. Endi
kambag`al fuqarolar ham davlat ishlari bilan shug`ullana oladigan bo`ldi.
Perikl hukmronligi davrida Afinada
katta qurilish ishlari amalga oshirildi.
Akropoldagi Parfenon iloha Afina ibodatxonasi eng mashhur inshoot
edi.
Forslar tor-mor etilganidan keyin
Sparta Afinaning asosiy raqibiga
aylandi. Shaharni xavf-xatardan
asrash uchun Perikl Afinadan to Pirey dengiz bandargohiga mudofaa
devorlari qurish to`g`risida buyruq
berdi.
Periklning faoliyati badavlat
shaharliklarga yoqmasdi, u
zodagonlarning hamlalarini qaytarib turishga majbur bo`lar edi. Vaboga
chalingan Perikl vafot etganidan keyin
u joriy etgan ko`pgina yangiliklar
bekor qilindi. 

Tayanch konspekt ?  agora  xalq yig`ilishlari uchun maydon ?  demokratiya
?  aristokratlar  demos
?  mil.avv. 621 - yil  Drakont qonunlari
?  mil.avv. 594- yil  Solon islohotlari
?  mil.avv.443-429- yillar -Perikl 15 marta strateg lavozimiga qayta saylangan ?  Parfenon - iloha Afina ibodatxonasi Eslab qoling! Mil. avv. 443-429- yillarda 15 marotaba strateg
lavozimiga saylangan Perikl davrida
Afina eng qudratli davlat bo`ldi,
mamlakatda demokratiya ravnaq
topdi. 82.145.210.115  
