21-22-. Zardushtiylik
Zardushtiylikning vujudga kelishi
tarixi 

Miloddan avvalgi 1-mingyillikda O`rta
Osiyoda zardushtiylik deb atalgan din keng tarqaladi. Bu din hali
odamlar tabiatni ilohiylashtirgan
kezlarda kurtak yoza boshlagan edi.
Zardushtiylar olov (Quyosh), tuproq,
suv, oy, yulduzlarga sig`inishgan,
ularni muqaddas hisoblashgan. "Zardushtiylik" so`zi ham Zardusht (turli tillarda Zaratushtra, Zoroastr) ismidan kelib chiqqan. Bu mil. avv. 1-
mingyillikning birinchi yarmida
yashab o`tgan tarixiy shaxs.
Keyinroq Yunonistonda payg`ambar
Zardushtning ismi "Zoroastr" shaklida
jarangladi (yunoncha "astron"  "yulduz" so`zidan), negaki
Yunonistonda uni birinchi galda
donishmand, yulduzshunos,
munajjim sifatida bilishar edi.
Zardushtning ismidan kelib chiqqan
holda uning ta'limoti ham zardushtiylik dini deb yuritila
boshladi. Eslab qoling! Zardusht - zardushtiylik dinining asoschisi. 

Zardushtiylikning tarqalishi 

Zardushtiylik tarqala boshlagan
kezlarda ibodatxonalar ham, odamlar
duo matnlarini o`rganishi uchun
maxsus kitoblar ham bo`lmagan.
Diniy marosimlar ochiq osmon ostida,
gulxan qarshisida yoki uydagi o`choq olovi atrofida o`tkazilgan.
Miloddan avvalgi 1-mingyillik
boshlarida turli qabilalarni istilochilar
bilan kurashda birlashtirish zaruriyati
tug`ildi. Zardusht o`z va'zlarida
birlikka chorlagan edi. Zardushtning so`nggi va'zlari din
xizmatchilari bo`lmish kohinlar
tomonidan yozib olingan.
Zardushtiylik kohinlari diniy matnlarni
yod olib, dindorlarga o`qib berar
edilar. Zardusht vafotidan keyin bir necha asrlar o`tgach, barcha diniy
marosimlar, madhiyalar va duolar
zardushtiylar uchun muqaddas
bo`lgan bir kitobga jamlandi. Bu
kitobning nomi "Avesto" bo`lib,
"qat'iy belgilangan qonun-qoidalar" degan ma'noni anglatadi. Xudolari Zardushtiylikning zo`r ehtiromga
sazovor xudolari Ahuramazda, Mitra va Anaxitadir. Ahuramazda zardushtiylarning ulug` va
donishmand oliy xudosi hisoblanadi.
Mitra  Quyosh va yorug`lik xudosi,
dehqonlar va chorvadorlarning
hosildorlik, farovonlik va mol-davlat
bag`ishlovchi homiysidir. Mitra Ahuramazda va odamlar o`rtasida
bosh vositachi bo`lgan. Mitra o`spirin
va jangchi qiyofasida tasvirlangan.
O`tli chaqmoqlar yordamida u
yovuzlik va o`lim xudosi bo`lmish
Ahriman bilan jang qiladi. Yomg`irdan keyin hosil bo`ladigan kamalak
Mitraning o`q uzayotgan yoyidek
egilgandir. Anaxita zardushtiylikda
hosildorlik va suv ilohasi
hisoblangan. Zardushtiylik dini
ta'limoti insoniyatning Ezgulik va Yovuzlik haqidagi dualistik qarashlari
takomiliga katta ta'sir ko`rsatdi. Eslab qoling! Astrolog - yulduzlar joylashuviga qarab kelajakni
bashorat qilish bilan
shug`ullanadigan odam. 

Zardushtiylik marosimlari 

Olimlarning izlanishlari tufayli
bugungi kunda biz zardushtiylarning
muqaddas kitobi "Avesto" matnlari
bilan tanishish imkoniyatiga ega
bo`ldik. Fransuz olimi A.Dyuperron ilk
marotaba "Avesto"ning alohida qismlarini tarjima qilish baxtiga
muyassar bo`lgan. Ahuramazda; Mitra - Quyosh jtudosi;
Zardushtiylik kohini; Ossuariy Eslab qoling! "Avesto"ning ilk qismi mil. avv. IX-VIII asrlarda paydo
bo`lgan. Zardusht va'zlari
matnlarining hammasi miloddan
avvalgi III asrda 21 ta kitobga
jamlangan, bu kitoblar "Avesto"
asosini tashkil etgan. Zardushtiylik dunyoga kelishi haqida
shunday bir afsona bor. Bir kuni erta
tongda Zardusht suv olish uchun
daryo bo`yiga boribdi. Zilol suvda u
Ahuramazda elchilaridan birining
siymosini ko`rib qolibdi, siymo nur bilan qaysi tomonga borishga yo`l
ko`rsatibdi. Zardusht sehrli nur izidan
ergashibdi, ko`p o`tmay oliy iloh
qarshisiga borib qolibdi. Ahuramazda
unga Zardushtni xudo Ahuramazda
va uning ezgu amallari haqidagi bilimlarni tarqatish uchun tanlaganini
malum qilibdi.
Shu alfozda Zardusht 30 yoshida
yangi diniy ta'limot payg`ambariga
aylangan. "Payg`ambar" so`zining
o`zi esa "ezgu amallar haqida mujda beruvchi" ma'nosini anglatadi.
"Avesto"ning ilk qismi mil. avv. IX-
VIII asrlarda paydo bo`lgan. Zardusht
va'zlari matnlarining hammasi
miloddan avvalgi III asrda 21 ta
kitobga jamlangan, bu kitoblar "Avesto" asosini tashkil etgan edi.
"Avesto" matnlariga sharh esa "Zand"
deb yuritiladi. Eslab qoling! Zardushtiylar umrining tub ma'nosi ezgu amal, ezgu so`z va
ezgu fikrdan iborat bo`lishi lozim.
Insonning asosiy burchi eng avvalo
adolatli turmush tarzi hisoblangan.
Zardushtiylik ta'limotiga ko`ra, butun
Borliq va bizni qurshab turgan hamma narsa ikki ibtidodan, ya'ni
Ezgulik va Yovuzlikdan tashkil
topgan. Ezgulik va Yovuzlik o`rtasida
doimiy kurash boradi. Masalan,
yorug`lik zulmat bilan, hayot o`lim
bilan, yaxshilik yomonlik bilan, haq- huquq esa haqsizlik bilan kurashadi.
Zardushtiylar umrining tub ma'nosi
ezgu amal, ezgu so`z va ezgu fikrdan
iborat bo`lishi lozim. Insonning asosiy
burchi eng avvalo adolatli turmush
tarzi hisoblangan. Yovuzlik bilan kurashda Ezgulikka yordam berish
lozim: yolg`on so`zlamaslik,
aldamaslik, va'daga vafo qilish, faqat
ezgu ishlarni amalga oshirish.
Zardushtiylik ta'limotiga ko`ra, inson
o`z yo`lini o`zi tanlaydi, kimning yonini olish, kimni himoya qilishni
ham o`zi hal qiladi.
Olov, tuproq, suv va havoni
zardushtiylar muqaddas
hisoblashgan. Ularni Yovuzlikni ifoda
etuvchi buyumlar bilan qorishtirib yubormaslik kerak.
Yer yuzidagi eng qo`rqinchli yovuzlik
o`limdir. Shuning uchun ham
zardushtiylarda vafot etgan
kimsalarni dafn etish borasida alohida
marosim yuzaga kelgan. Inson vafot etganida bu hol unga yovuz ibtido 
o`lim ko`chib kirganini anglatadi,
yovuzlik bilan ezgulik ramzi bo`lmish
tuproqni bulg`amaslik kerak.
Marhumning jasadini yerga ko`mish
ham, olovda kudirish ham, suvga tashlab yuborish ham mumkin emas.
Shuning uchun ham murdani qushlar
va hayvonlar yeb ketishi uchun
maxsus moslama (qurilma)da
qoldirishgan. Yomg`irlar poklagan va
oftob qoqlagan suyaklarni maxsus sopol tobutchalar  ossuariylar (suyakdonlar)da dafn etishgan. Tayanch konspekt
Zardushtiylik (mln. avv. 1-
mingyillik)          Zardusht  yangi din asoschisi
         Zoroastr  "astrolog"
         "Avesto"
         qabilalar birlashishi zarurati
         olovga sig`inish
         Mitra, Ahuramazda, Ahriman, Anaxita, Xumo          Zand  "Avesto"ga sharh
         Ezgulik va Yovuzlik kurashi
         dafn marosimlari
         ossuariylar 82.145.211.12
