17-. Miloddan avvalgi I
mingyillikda Hindiston
Hindiston davlatlari 

Dehqonchilik, hunarmandchilik va
savdo-sotiq rivoj topishi bilan
Hindistonda harbiy aslzodalar va
ruhoniylar ancha kuchayadi. Qullar va
boshqa mehnat qilayotgan kishilarni
itoatda saqlab turish uchun armiyasi, amaldorlari, sudyalari, posbonlari va
soliq yig`uvchilari bo`lgan kuchli
davlat zarur edi. Harbiy sardorlar va
oqsoqollar orasidan ajralib chiqqan
hokimlar hokimiyatni vorislik yo`li
bilan farzandiga qoldiruvchi podsholarga aylandilar. Shu taxlit
miloddan avvalgi VIIVI asrlarda
Hindistonda bir necha davlatlar
vujudga keladi, jumladan: Magadha, Koshala, Malla va boshqalar. Raqs tushayotgan Shiva. Qadimiy hind
afsonalaridagi Bunyodkorlik va
Vayrongarchilik xudosi; Siddhartha
Gautama; Budda; Shahar soqchilar
minorasining nusxasi.
Mil. avv. I asr Makedoniyalik Aleksandr O`rta
Osiyoni zabt etganidan so`ng
miloddan avvalgi 327- yilda Panjob o`lkasi hududiga bostirib kiradi.
Mazkur o`lkada joylashgan
davlatlarning hukmdorlari
bosqinchilarga qattiq qarshilik ko`rsa
tadilar. Makedoniyalik Aleksandr
katta qiyinchiliklar bilan Hind vodiysigacha yetib boradi, miloddan
avvalgi 325-yilda Bobilga qaytib
ketadi. Mil. avv. 318-yilda yunon-
makedon qo`sninlari Hindistondan
butunlay quvib yuboriladi.
Yunon va makedon qo`shinlariga qarshi kurashga mashhur hind
sarkardasi Chandragupta sardorlik qiladi. Yunon va makedonlar
qo`shinlari quvib yuborilgandan
keyin Chandragupta Shimoliy
Hindistondagi barcha davlatlarni o`z
tarkibiga olgan Maurya davlati asoschisi bo`ldi. Pataliputra shahri esa Maurya davlati poytaxtiga
aylandi. Mil. avv. Ill asrda podsho Ashoka hukmronligi davrida Maurya rivojlanishda yuksak pog`onalarga
erishdi. Ammo podsho Ashoka vafot
etganidan so`ng o`zaro urushlar avj
oldi, Hindiston yana mayda-mayda
davlatlarga parchalanib ketdi. Sal
o`tmasdan ularning ko`pchiligini Kushon podsholigi bosib oldi. Eslab qoling! Yunon va makedon qo`shinlari quvib yuborilgandan
so`ng Chandragupta Shimoliy
Hindistondagi barcha davlatlarni o`z
tarkibiga olgan, poytaxti Pataliputra
bo`lgan Maurya davlatiga asos soldi. 

Fan va madaniyat 

Miloddan avvalgi 1- mingyillikda
Hindiston ilm-fan, xususan,
astronomiya va matematika sohasida
yuksak darajaga erishadi. Hindlar 360
kundan tarkib topgan Quyosh
kalendari tuzadilar. Bu davrda sanash va hisoblashning o`nlik sistemasi
keng tarqaladi: hindlar "nol"ni
ifodalovchi maxsus belgini o`ylab
topishadi, raqamlarni esa bugungi
kunda butun dunyo qo`llaydigan bir
tartibda yozadigan bo`ladilar. Biz bu raqamlarni arab raqamlari deb
ataymiz, negaki bu raqamlarni
hindlardan qabul qilgan arablar
orasida ular keng tarqalgan edi.
Ushbu mamlakatda ixtiro qilingan,
hindlarning o`zi "qo`shinlarning to`rt turi" deb ataydigan o`yin bugungi kunda butun jahonda
"shaxmat" nomi bilan malum va
mashhurdir.
Hindlar birinchi bo`lib
shakarqamishdan shakar olgan edi.
Metallarga ishlov berish sohasida ham hindlar kishini lol qoldirgulik
natijalarga erishdilar. Hozirgi kunga
qadar Dehli shahrida saqlangan toza temirdan quyilgan minora ustuni hali
ham zanglamagan, korroziya hodisasi
unga asrlar davomida ta'sir o`tkaza
olmagan.
Qadimiy hind tillari asosida yangi
adabiy til bo`lmish Sanskrit ishlab chiqildi. "Mahobharata", "Ramayana", "Panchatantra" eposlari (dostonlari) hamda boshqa asarlar ana shu tilda yozilgan bo`lib,
ular bugungi kunga qadar yetib
kelgan. Eslab qoling! Hindlar 360 kundan tarkib topgan Quyosh kalendari
tuzadilar. Hindlar "nol"ni ifodalovchi
maxsus belgini o`ylab topadilar.
Raqamlarni shunday yoza
boshladilar-ki, bugungi kunda ularni
butun dunyoda shunday yozadilar. Eslab qoling! Hindlar shaxmatni ixtiro qilganlar va birinchi bo`lib
shakarqamishdan shakar ola
boshlaganlar. 

"Xudolarsiz din" 

Jamiyatdagi o`zgarishlar ta'sirida
hindlarning diniy e'tiqodlari ham
islohotga yuz burdi. Yangi buddaviylik dini yaratilishi Budda taxallusini olgan shahzoda Siddhartha Gautama nomi bilan bog`liqdir.
Rivoyatda naql qilinishicha, shahzoda
Siddhartha Gautama 20 yoshga
to`lguniga qadar hukmdor otasi
saroyida betashvish farog`atli kun
kechirgan. Kunlardan bir kuni sayr qilib yurgan chog`ida munkillagan
cholga o`xshab qolgan, bedavo
dardga yo`liqqan navqiron bir
kishiga, keyin esa dafn marosimiga
ko`zi tushadi. Bu to`qnashuvlar
shahzoda Siddhartha Gautama hayotini tamomila o`zgartirib yubordi.
U saroydagi farog`atli turmushdan
voz kechdi, hayot mazmunini izlab
topish maqsadida dunyo bo`ylab
sayohatga otlandi.
Bir kuni ma'rifatga erishgan orif Budda inson son-sanoqsiz marotaba
tug`ilishi va vafot etishini tushunib
yetadi. Keyingi hayotda odamning
kirn bo`lib tug`ilishi ham uning sa'y-
harakatlari va amallariga bog`liqdir.
Budda va uning izdoshlari bo`lgan buddaviylar inson yolg`on
so`zlamasligi, mol-davlat
to`plamasligi, tirik mavjudotlar qonini
to`kmasligi lozim deb hisoblaydilar.
Inson har qanday mayllardan voz
kechishi zarur, negaki har qanday xohish-istak azob-uqubatga olib
keladi. Buddaviylar Yer yuzida
o`rmalab borayotgan qurt-
qumursqalarni tasodifan bosib olib,
ozor yetkazmaslik uchun hatto
qishda ham oyoqyalang yurishgan. Avvaliga buddaviylarda xudo
bo`lmagan, chunki ular xudolar
inson azob-uqubatlarini yengillashtira
olmaydi, deb hisoblashgan. Ammo
ko`p o`tmay Buddaning o`zi xudoga
aylandi. Bugun ham buddaviylik ibodatxonalarida uning haykallarini
ko`rish mumkin. Budda nilufar gulida
teran o`ylarga cho`mgancha qilt
etmas yuz ifodasi bilan qovoqlarini
tushirgancha chordona qurib
o`tirgan holatda tasvirlanadi. Eslab qoling! Budda diniga Budda nomini olgan shahzoda Siddhartha Gautama asos solgan. Eslab qoling! Avvaliga buddaviylarda xudo bo`lmagan. Chunki ular
xudolar inson azobuqubatlarini
yengillashtira olmaydi, deb
hisoblaganlar. Eslab qoling! Qadimgi hind til lari asosida adabiy til bo`lmish Sanskrit
ishlab chiqildi. "Mahobharata" va
"Ramayana"  xalq dostonlari, ana
shu tilda yozilgan bo`lib, ular bugungi
kunga qadar yetib kelgan.
Yangi din oldingilaridan inson mavqeyi tabaqalarga ham,
jamiyatdagi maqomiga ham bog`liq
bo`lmasligi bilan farqlanadi.
Buddaviylar fikricha, hamma narsa
insonning o`ziga bog`liq: uning
mukammallikka intilishi, ortiqcha narsalardan voz kechishi ma'naviy
yuksalish zaminidir. 

Tayanch konspekt          mil. avv. VIIVI asrlar  Magadha, Koshala, Malla davlatlari          mil. avv. 327- yil  Makedoniyalik Aleksandrning
Hindistonga yurishlari          Chandragupta  poytaxti Pataliputra bo`lgan Maurya
davlatining asoschisi          mil. avv. III asr  Ashoka hukmronligi  gullab-
yashnagan davri          ixtirolar: raqamlar, "nol" raqami, shaxmat          "Mahobharata", "Ramayana", "Panchataritra"  xalq dostonlari          buddaviylik  "xudolarsiz din"
