12-. Mesopotamiya
sivilizatsiyalari
Tabiiy sharoit 

Dajla va Frot daryolari oralig`idagi
vodiyni yunonlar Mesopotamiya deb nomlashgan, bu atama tarjimasi
Ikkidaryolik yoki Ikki daryo oralig`i degan ma'noni anglatadi. Odamlar
Mesopotamiyaga qadim zamonlarda
ko`chib joylashganlar. Oltin dubulg`a; Xurmo daraxti 
"Havot daraxti"; Shumer sopol
idishlari; Akkad pichoq, qin, idish va
taqinchoqlari
Tabiiy sharoitiga ko`ra Mesopotamiya
Misrni esga soladi  daryolarning doimiy toshqini, jazirama havo, ishlov
berish uchun qulay, serunum yerlar,
o`rmonlar va botqoqlar esa sira
uchramaydi. Qishda surunkali
yomg`ir va daryolar toshqini
boshlanadi. Shu sababli Eslab qoling! Mil. avv. 4-mingyillikda Mesopotamiyada shumerlar
manzilgohlari vujudga kela boshladi.
Ular Janubiy Mesopotamiyaga
joylashib, bu yurtni Shumer deb
atadilar. Mesopotamiyaning Akkad
deb atalgan shimoliy qismiga ko`chmanchi
chorvadorlarakkadlaro`rnashdi.
Mesopotamiyada jahondagi eng
qadimiy miflardan biri  Yer yuzini
butunlay suv bosishi to`g`risidagi To`fon rivoyati dunyoga keldi. Xurmo daraxtini Mesopotamiya ahli
"hayot daraxtf deyishgan. Bir tup daraxt 50 kilogrammgacha hosil
bergan. Xurmo mevasidan asalga
o`xshash moy siqib olingan. Daraxt
poyasi qurilish materiali va o`tin
sifatida ishlatilgan. Xurmo danagidan
qoramollarni boqish uchun yem tayyorlangan. Xurmo danaklarini
shuningdek temirchilik
ustaxonalarida o`tin o`rnida ham
ishlatishgan. Yog`och beradigan
o`rmonlar bo`lmagani uchun uylarni
tuproq va toshdan qurishgan. Miloddan avvalgi 4- mingyillikda
Mesopotamiyada shumerlar
manzilgohlari vujudga kela boshladi.
Ular Janubiy Mesopotamiyaga
joylashib, bu yurtni Shumer deb atadilar. Mamlakatning Akkad deb atalgan shimoliy qismiga
ko`chmanchi chorvadorlar 
akkadlar o`rnashdi. Mil. avv. 3-
mingyillik oxirida shumerlarga
singishib ketgan akkadlar butun
Mesopotamiyani egallab oldilar. 

Mesopotamiya aholisining
mashg`ulotlari 

Mesopotamiya aholisining asosiy
mashg`uloti dehqonchilik bo`lgan.
Dajla va Frot daryolari haryilgi
toshqinlari mahalida suv bilan birga
dalalarga unumdor loyqa oqib
kelgan. Mesopotamiyada yog`och, tosh,
metall singari xo`jalik uchun zarur
materiallar bo`lmagan, ammo don
mo`l-ko`l yetishtirilar, chorva mollari
tuyog`i ko`p edi. Shuning uchun
Mesopotamiya aholisi savdo-sotiq bilan ham shug`ullanardi. Qo`shni Kavkazorti va Eron o`lkalaridan donga ayirboshlab oltin, mis,
kumush, qalayi va noyob toshlarni
keltirishardi. Suriyadan esa kedr
(sidra) yog`ochi keltirilar edi.
Mesopotamiyada turli mahsulotlar va
hunarmandchilik buyumlari bilan savdo qilishgan. Metall buyumlar, zeb-
ziynatlar, qurol-yarog` va kulolchilik
buyumlari ayniqsa qadrlangan.
Savdo-sotiqda kumush quymasi
ko`rinishidagi metall tangalar
ishlatilgan. Mesopotamiyadagi og`irlik o`lchovi bo`lgan "mino" 550 gramm kumushga barobar edi. 

Mesopotamiya 

Mil. avv. 4- mingyillikda shumerlar
eng qadimgi yozuv mixxatni ixtiro
qilishgan. Shumerlar uchi
o`tkirlangan tayoqchalar bilan
loytaxtalarga yozishgan. Shumerlar
qo`li gul quruvchilar va hunarmandlar bo`lishgan. Zargarlik
san'ati shumerliklar orasida yuksak
darajaga ko`tarildi. Qo`li gul ustalar
oltin va kumushdan har xil zeb-
ziynatlar yasashgan. Eslab qoling! Mil. avv. 4- mingyillik oxirida Mesopotamiyada Uruk, Umma,
Lagash, Ur shaharlari yuzaga kelgan.
Ularni shahar-davlatlar deb ataganlar. 

Shahar-davlatlar 

Vaqt o`tishi bilan asta-sekin
manzilgohlar nihoyatda kengayib
ketdi, miloddan avvalgi 4-mingyillik
oxirida Mesopotamiyada Uruk, Umma, Lagash, Ur va boshqa shaharlar vujudga kela boshladi. Ular
shahar-davlatlar deb nomlangan,
shaharning o`zi va unga tutash
dehqonchilik tumanlaridan iborat
bo`lgan. Har bir shaharning
hukmdori oliy xudo  shahar homiysi hisoblangan. Xudo nomidan
kohinlar hukmdorlik qilar, xudolar
ibodatxonasi esa davlatdagi
hokimiyat markazi edi.
Mesopotamiyaning qadimiy
ibodatxonalari  zikkuratlar xom g`ishtdan terib chiqilgan muhtasham
inshoot ko`rinishida bo`lgan.
Quyosh xudosi Shamash alohida ehtiromga sazovor iloh bo`lgan.
Shamash oliy hakam hisoblangan,
yomon ishlari uchun odamlarni sud
qilgan. Shuningdek, Oy xudosi Sina, suv xudosi Ea, hosildorlik va sevgi, hamda ikki yuzli urush va g`alaba
ilohasi Ishtar bo`lgan. Shahar-davlatlar tepasida hukmdorlar
turardi. Mil. avv. 3- mingyilliklarda
Shumer shaharlari orasida eng
qudratlisi Ur shahri bo`lgan.
Arxeologlar qazib ochgan podsholar
maqbarasidan topilgan topilmalar ham Urning kuch-qudratidan dalolat
beradi. Bular oltin buyumlar,
dabdabali qurol-yarog`lar, kumush
idishlardir.
Mesopotamiyadagi katta-katta yer
mulklari hukmdorlar va kohinlarqo`l ostida bo`lgan. Dalalarga qullar va
erkin yollanma mehnatchilar ishlov
berishgan. Shaharlar tevaragida
istiqomat qiluvchi aholi kichik-kichik
yer ulushlariga egalik qilar edi. O`z
oilasini boqish uchun kambag`allar podsho va ibodatxona mulklarida
mehnat qilar edilar.
Miloddan avvalgi 3- mingyillik
o`rtalarida Lagash davlati yuksala
boshladi, Shumer va Akkadning
ko`pgina shaharlari Lagashga qo`shib olindi. Shumer shaharlari
mudofaa devorlari bilan o`rab
olingan edi. Shaharning bosh
darvozasidan boshlangan ko`chalar
markaziy maydonga, ibodatxona va
hukmdor saroyiga borar edi. Qurilish tosh, xom va pishgan g`isht bilan
amalga oshirilgan. Lagashdagi
ibodatxona xudolar va qahramonlar
haykallari bilan hashamatli bezatilgan
edi. Ibodatxonada qazilgan hovuzda
baliqlar suzib yurardi, shuningdek, kaptarlar kun kechiradigan bog`,
hamda turli hayvonlar va qushlar
yashaydigan tomoshabog` ham
barpo etilgan. Ishtar- hosildorlik sevgi va urush
ilohasi; Shumerning Ur shahri; Urdagi
katta zikkurat (ibodatxona); Gulni
olib qochayotgan ilon. 
Gilgamish
haqidagi afsonaga ishlangan rasm;
Shoh Sargon I Urush paytida shahar aholisi sardorni
saylagan. Bora-bora ularning nufuzi
ortdi, sardorlar muntazam
hukmronlik qila boshladilar. Ularni
podsholar deb atashgan. Podsho
shahar-davlatni aslzodalar, kohinlar va harbiy qo`shinlarga tayangan
holda amaldorlar yordamida idora
qilar edi. 

Gilgamish haqidagi rivoyat 

Mesopotamiyaning eng sevimli
qahramoni Gilgamish Uruk shahri podshosi bo`lgan. Lining hayoti
keyinchalik ko`plab afsonalarga asos
bo`lgan.
Afsonada aytilishicha, Gilgamish
dunyoga kelgandan keyin, mamlakat
hukmdori bo`lmish bobosi nevarasi undan taxtni tortib olishidan
vahimaga tushib tashvishlangani
sababli Gilgamishni jarga tashlab
yuborishga farmoyish beradi. Jarga
uchib ketayotgan Gilgamishni burgut
tutib olib ko`tarib ketadi va bir bog`bonga eltib beradi. Bog`bon
Gilgamishni mehr bilan parvarishlab
tarbiyalaydi. Balog`atga yetgan
Gilgamish bobosidan hokimiyatni
tortib oladi, o`zi Uruk shahrini
boshqarishga kirishadi. Gilgamish Enkidu degan pahlavon bilan do`st tutinadi. Ikkalasi bir bo`lib yovuz
maxluqotlarga qarshi kurashadilar,
buning uchun xudolar Enkiduni
jazolaydilar va u o`ladi. Boqiy hayotga
erishish uchun Gilgamish dengiz
tubida o`sadigan sehrli giyohni izlab topadi, uni o`z xalqi bilan baham
ko`rishga qaror qiladi. Ammo iziga
qaytayotganida bir ko`lda cho`milib
turganida, gulning isini ilon sezib
qoladi va mehrigiyoni o`g`irlab
ketadi. O`shandan beri, afsonada aytilishicha, ilonlar har yili po`stini
tashlab yasharadi. Gilgamish esa
jonajon shahri devorlari uni himoya
etishini, ezgu ishlari uni umrboqiy
qilishini tushunib yetadi. Eslab qoling! Mesopotamiyaning eng sevimli qahramoni Gilgamish hisoblanadi. U Uruk shahrining
podshosi va ko`plab afsonalar
qahramoni bo`lgan. 

Akkadning yuksalishi 

Shahar-davlatlar bir-birlari bilan
tinimsiz urushar edi. Ana shu urushlar
natijasida Sargon I butun Shumer podshosi bo`ladi. Mil. avv. 3-
mingyillikning o`rtalarida u Akkadni
o`z hokimiyati ostida birlashtiradi.
Savdo-sotiqni rivojlantirish
maqsadida Sargon I barcha shaharlar
uchun yagona bo`lgan uzunlik, maydon va og`irlik o`lchovini joriy
etadi. Jahon tarixida birinchi bo`lib
muntazam qo`shin tuzadi. Bu lashkar
5400 nafar jangchidan iborat
bo`lgan, keyin esa Sargon I ga
ko`plab shaharlar va mamlakatlarni zabt etishga imkoniyat yaratgan katta
armiyaning asosiga aylandi. Sargon I
Mesopotamiyadan Arabiston, Eron va
Hindistonga boradigan dengiz savdo
yo`llarini egallab oldi. O`z
hukmronligining so`ngida Sargon I "to`rt iqlim mamlakati podshosi"
unvonini oldi. Yagona davlat uzoq
yashamadi. Sargon I vafotidan keyin
bir-biri bilan kurashni davom ettirgan
ko`plab shahar-davlatlarga bo`linib
ketdi. Mil. avv 2- mingyillikda Shumer- Akkad davlati ko`chmanchi qabilalar
zarbasidan parchalandi. 

Eslab qoling! Shoh Sargon I mil. avv. 3- mingyillikning ikkinchi yarmida o`z
hukmronligi ostida Akkadni
birlashtirdi va "to`rt iqlim mamlakati
podshosi" unvonini oldi. 

Tayanch konspekt          Mesopotamiya  Ikki daryo oralig`i (Dajla va Frot daryolari
oralig`i)          mil. avv. 4- mingyillik  shumerlarjanub; akkadlar
shimol          dehqonchilik, hunarmandchilik, savdo-sotiq          shaharlar  Uruk, Umma, Lagash, Ur          zikkuratlar  ibodatxonalar
         xudolar  Shamash, Sina, Ea, Ishtar          Gilgamish  Uruk shohi
         Sargon I  Shumer shohi
         mil. avv. 2- mingyillik Shumer- Akkad davlatining qulashi
