10-11-. Qadimgi Misr madaniyati
Yozuv 

Qadimgi misrliklar yozuvi
insoniyatning ilk yozuvlaridan biri edi.
Avvaliga har bir so`z rasm
ko`rinishida yozilgan. Yozuvdan
qarg`ishlar va marosimlarni yozib
borishda foydalanishgan, shuning uchun ham uni "muqaddas" yoki "xudolar kalomi " deb nomlashgan. Qadimgi yunonlar ularni
"iyerogliflar" deyishgan ("toshga chekilgan muqaddas bitiklar" ma'nosini anglatadi). Yozuvlar
maqbaralar devorlariga va xudolar
haykallariga chekib yozilgan.
Misrliklar alifbosi 750 iyeroglifdan
iborat bo`lgan. Har bir so`z o`zida bir
qancha ramzlar va timsollarni ifoda etgan. lyerogliflarni o`rganish rosa
qiyin ish bo`lib, savod chiqarish
ko`pchilikka nasib etavermagan.
Iyerogliflarni qamish qilqalam bilan
papirusga, ya'ni papirus poyasidan
ishlangan qog`ozga yozishgan. Turli rangdagi mineral bo`yoqlar siyoh
vazifasini o`tagan. Ta'lim olayotganda
sopol buyumlar parchasiga yoki
ohaktoshga yozar edilar. Husnixat
san'atini egallagan kishilar yuksak
saviyadagi ma'lumotli va savodxon kishilar sanalganlar, katta
imtiyozlarga ega bo`lib, izzat-hurmat
ko`rganlar. Qashshoq oilalar
farzandlarining ko`pchiligi savodsiz
bo`lib qolavergan, hunarlarni esa ota-
onalaridan o`rgangan. Xattot haykali; Qadimgi Misr suv soati;
Nefertiti- Misr malikasi; "Podsho
tirsagi" o`lchov birligi; Osiris -
marhumlar dunyosi hukmdori; Set
xudosi Osiris huzuridagi tantanada Iyerogliflar sirining kashf etilishi Taniqli fransuz olimi Jak -Fransua Shampolyon 1822-yilda jahonshumul ahamiyatga molik
kashfiyot qildi: Misr matnlarini o`qish
kalitini topdi. Bu kashfiyotga Qohira shahridan uncha uzoq bo`lmagan Rozett shahri yaqinidagi bir toshga chekilgan qadimgi misr va qadimgi
yunon tillaridagi bir xil ma'nodagi
bitik sababchi bo`ldi. Yunon tilidan
tarjima qilish qiyinchilik tug`dirmadi,
matnlarni taqqoslab ko`rib, har bir
iyeroglif anglatgan ma'noni tushuntirib berish imkoni topildi.
Ana shu kashfiyotdan keyin
papiruslarga bitilgan ko`plab matnlar,
ibodatxonalar va piramidalar
devorlaridagi bitiklar ko`p asrlik
jimjitlikdan so`ng "tilga kirdi". Tarixchilar esa Qadimgi Misr
sivilizatsiyasini o`rganish uchun
muhim va ishonchli manbaga ega
bo`lishdi. Bugungi kunda Rozett
bitiktoshi Londondagi Britaniya
muzeyida saqlanmoqda. 

Nazariy bilimlarning dunyoga
kelishi 

Misrliklar nazariy bilimlarining
dunyoga kelishi va rivoj topishi
ularning kundalik hayoti bilan bog`liq
bo`lgan. Ziroatchilar qachon
urug`likni yerga qadash, qay
mahalda hosilni yig`ishtirib olishni bilishi zarur edi. Bu muddatlarni
misrliklar yulduzlarga qarab
aniqlaganlar. Shu tariqa, astronomiya,
ya'ni yulduzlar haqidagi fan dunyoga
keldi.
Yulduzlarni kuzata turib misrliklar yil davomiyligini 365 kun etib aniq-raso
belgilashdi, birinchi bo`lib taqvim
tuzishdi, 365 kunni esa 30 kundan
12 oyga taqsimlashdi, ortib qolgan 5
kunni esa bayram kunlari sanab,
hisobga kiritishmadi. Misrliklar tomonidan tuzilgan osmonda
yulduzlar joylashuvi xaritasi hozirga
qadar saqlangan. Misrliklar dengizlar
va sahrolarda yulduzlarga qarab
mo`ljal olishgan, yo`lni belgilashgan.
Anhorlar qazilayotganda, istalgan imorat va inshootni barpo
etayotganda, maydon hajmni
o`lchash zarur edi, shu tariqa
geometriya fani  yer yuzasini
o`lchash ilmi dunyoga keldi. Misrliklar
nafaqat oddiy arifmetik hisoblashni, qolaversa kasrlar, maxrajlar va
murakkab hisob-kitoblarni ham
bilishgan. Matematika fani ham ana
shu asosda taraqqiy etdi.
Misrliklarga tibbiyot fani yaxshi tanish
bo`lgan. Mumiyolangan mayitlarni tayyorlay turib, misrliklar odamning
ichki tuzilishini ham yaxshi
o`rgandilar. Davolash muolajasida
ko`katlar damlamasi, mineral suvlar
va tuzdan keng foydalanishgan. Misr
shaharlarida tabiblarga ta'lim beruvchi maxsus maktablar bo`lgan.
Misrda asosiy o`lchov birligi "tirsak" bo`lib, u tirsakdan barmoqlar
uchigacha bo`lgan uzunlikka teng
edi. Qo`llar uzunligi turlicha bo`lgani
sababli "podsho tirsagi" degan yagona o`lchov joriy etilgan, u 52,5
santimetrga teng bo`lgan. "Podsho
tirsagi" butun mamlakat uchun
andazaga aylangan. Bundan ham
qisqa uzunliklarni o`lchashda kaft
yoki barmoqlardan foydalanilgan. 28 ta barmoq yoki 7 ta kaft o`lchami bir
"tirsak"ni tashkil etgan.
Misrda vaqt 24 ta bo`lmaga ajratilgan
maxsus idishdan iborat suv soatlari
yordamida o`lchangan. Bir
bo`lmadan ikkinchisiga oqib o`tadigan suvning hajmi bir soat deb
hisoblangan.
Qadimgi yunonlar matematika,
arxitektura, tibbiyot va boshqa
sohalardagi ko`plab yutuqlarni
misrliklardan o`zlashtirib olishgan. 

Adabiyot 

Misrliklar yozuvi shunchalik mu
rakkab ediki, har kim ham uni
o`zlashtiraolmasdi. Lekin asosiy
yumushi matnlarni yozish va o`qish
bo`lgan xattotlar mehnati tufayli
misrliklarning badiiy asarlari bizgacha yetib kelgan.
Ertaklar, afsonalar, asotirlar,
xudolarva podsholarga madhiya va
qasidalar keng tarqalgan edi.
Aksariyat asarlarda real hodisalar
to`qima voqealar bilan qorishib ketgan. Odamlar xatti-harakatiga
xudolar aralashadi, ezgulik yovuzlik
ustidan g`alaba qozonadi. Masalan,
"O`lim shahzodasi haqida ertak", "Ikki aka -uka haqida ertak", Isida va Osiris haqida afsona, "Sinuxet hikoyasi " kabi badia asarlar mashhur bo`lgan. Tayanch konspekt          iyerogliflar  750 ta  "xudolar kalomi", "ilohiy bitiklar"          papirus
         Jak-Fransua Shampolyon (1822- yil)          Rozett bitiktoshi  qadimgi misr va qadimgi yunon tillari          astronomiya  taqvim
         geometriya
         matematika
         tibbiyot
         ertaklar, afsonalar, rivoyatlar
