ILOVA  

GERBARIY TAYYORLASH


1. Tabiatda osimliklarning xilma-xilligini kuzating. 2. Kurtak payvand
qilishni o'rganing. 3. Sabzavot ekinlarini parvarish qiling. 4. Madaniy
va yowoyi osim1ik1ardan gerbariy tayyorlang. 5. 0 simliklar muhofazasiga
oz hissangizni qoshing. 6. Bajarilgan ishlar natijasini yozib boring va
kelgusi yili botanika darsida gapirib bering. Yigib kelgan gerbariylaringizni
namoyish qiling.
Gerbariy lotincha sozdan olingan bolib, xerba  ot, xerbarius 
otli, degan manoni bildiradi.
Gerbariy korgazmali materiallar orasida eng muhim orinlardan
birini egallaydi. Maxsus usullar bilan quritilgan osimlik gerbariy
deyiladi.
Gerbariylarga maktab o quvchilari, ekskursiyalar uyushtirib,
dunyoning turli burchaklaridan yigilgan gerbariylar bilan tanishadi
va oz bilimini mustahkamlaydi.
Toshkentdagi 0 zbekiston RFA Botanika ilmiy-ishlab chiqarish
markazida bir milliondan ortiq gerbariy saqlanadi.
Gerbariy botanika fanining oltin xazinasi hisoblanadi.
Gerbariy tayyorlash ishi tabiatda osimliklarni yigish, quritish,
ular qayerdan, qanday sharoitda yigilganligini aks ettiruvchi royxat
tuzish va yigilgan osimliklarni jamlashdan iborat.

0 simliklarni yigish

Siz tabiatga chiqqanda togri kelgan osimlikni yigavermaysiz. Ular
orasida Qizil kitobga kiritilgan kamyob yoki zaharli osimliklar ham
bolishi mumkin. Shuning uchun faqat botanika darslarida kerak
boladigan osimliklarni yigishingiz kerak.
Gerbariy uchun kerakli osimliklardan kop olmang, uch-tort
tupi sizga kifoya qiladi.
Mayda otlar butunligicha, barcha organlari bilan birga olinadi.
0 simliklar guli va mevasi bilan birga olinsa maqsadga muvofiq boladi,
chunki kopincha osimliklar ana shu organlariga qarab bir-biridan
farq qilinadi. Juda yirik bir yillik yoki kop yillik otlar bolsa, ular
qismlarga bolib olinadi.

1. Tabiatda yigilgan osimliklarni joylash uchun 30x45 sm kattalikda
papka yasash oson. Papkaga uning kattaligida qirqilgan, suv shimadigan
gazeta yoki qogoz sol in a di.
2. 0 simliklarni kovlab olish uchun tesha (82-rasm) va belkurak.
3. 0 simliklarning royxatini va xossalarini yozish uchun umumiy
daftar.
4. Yorliq ornida ishlatish uchun 9x12 sm kattalikdagi oq qogoz
varaqchalari. Topilgan osim1ik1ar togrisidagi malumot (osimlikning
mahalliy nomi, qayerdan, qanday tuproqdan, qachon va kim
tomonidan yigilganligi, tartib soni) shu qogoz varaqchalarga faqat
qora qalam bilan yozib qoyiladi. Yorliqlar yigilgan osimliklar bilan
birga papkaga solib qoyiladi.
5. Quruq meva va uruglarni solib qoyish uchun qogoz xaltachalar.

0 simliklarni quritish
Tabiatda otkazilgan mashgulotdan qaytib kelgandan keyin, yigib
kelingan osimliklar darhol quritish uchun yaxshilab joylab qoyiladi.
Bitta qogozga ikki turdagi osimlikni joylamang.
0 simliklarni quritish uchun quyidagi narsalar zarur:
1. Kattaligi taxminan 30x45 sm keladigan qogoz yoki gazetalar.
2. Iskanja. 0 simliklarni sim iskanjada quritilgani maqul. Iskanjani
tortib, mahkam boglab qoyish uchun pishiq tizimcha bolishi kerak.
3. 0 simliklarni iskanjaga joylashda barglari, gullari to grilab
chiqiladi. Lekin yopishib qolmasligi uchun ularning orasiga bosma
qogoz qoyiladi.
Boyi uzun osimliklarni quritishdan oldin bukiladi yoki qirqiladi
va yonma-yon qoyiladi.
Qsim1ik1ami iskanjaga joylaganda ularning uchi qogozning chetlariga
yetmay turadigan bolishi kerak. Agar osimlik juda seret boIsa, uni
23 kun soya joyda saqlab, song qogoz orasiga qoyib quritiladi.
Iskanjaga yaxshilab joylangan osimliklar tizimcha bilan tortib
boglab qoyiladi.
Iskanja quruq, shamol yaxshi esadigan, soya yoki oftob joyda turishi
kerak. Uni osib qoyilsa, yana ham yaxshi boladi. Dastlabki ikki
uch kunda iskanjaga har kuni bir  ikki marta ochib, osim1ik1ar
orasiga quruq qogoz solib turiladi.
0 simliklar yaxshi qurib bolgunicha iskanjada turishi kerak.
Gerbariy tayyorlash uchun quritilgan osim1ik1ar pishiq qogoz
varaqlariga yopishtiriladi. Bu qogozlar papkadagi gazeta, qogoz

varaqlariga teng yoki ulardan biroz kichik, yani kattaligi 30x45 sm
bolishi mumkin.
Gerbariyga moljallab tayyorlab qoyilgan har bir qogoz varagiga
osimlik qismlari qogoz chetidan chiqib turmaydigan qilib joylanadi.
0 simlik qogoz varagiga ensiz qilib qirqilgan qogozlarga yelim
surtib yopishtiriladi yoki ip bilan tikib chiqiladi.Osimlikning oziga
yelim surtish mutlaqo yaramaydi, chunki bunda osimlik buziladi.
Qogoz varagiga osimlik bilan uning to kilgan qismlari solinadigan
xaltacha va yorliq ham yopishtiriladi.
Gerbariy varaqlariga yopishtiriladigan yorliqlarga quyidagi
malumotlar yozib qoyiladi: 1) osimliklarning mahalliy nomi va u
qaysi oilaga mansubligi; 2) osimlik osib turgan joy (viloyat, tuman);
3) osimlik osib turgan muhit (tuprogi); 4) osimlik yigilgan kun
(oy, yil); 5) o simlikni yigib kelgan oquvchining familiyasi va ismi;
6) osimlikning tartib raqami.
0 zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi
Botanika ilmiy-ishlab chiqarish markazi.
Oila  anordoshlar, turkum  anor.
Tur  oddiy anor.
Yigilgan joyi: Bostonliq tumani, Xojakent qishlogi.
Ekma
2003-y. may.  5.
Yiguvchi D.R. Azimov.
Aniqlovchi . T. Islomov.
Gerbariy varaqlari zich yopiladigan papka yoki qutida saqlanadi,
ularni namdan, changdan va quruq o simliklarni kemiruvchi
hasharotlardan ehtiyot qilish kerak. Gerbariy shkafda saqlanadi va vaqtvaqti
bilan ularga maxsus gazlar yuborilib, turli zararkunandalardan
tozalanadi.
Shkaflarga joylashtirilgan gerbariylar doim  nazorat ostida boladi.
Gerbariylardan juda ehtiyotlik bilan foydalanish kerak. Ulardan togri
foydalanishni oqituvchi nazorat qilib turadi.




0 simliklarni yigish uchun quyidagi narsalar kerak: