9-. 0'SIMLIK TOQIMALARI


0 tgan darslarda siz xilma-xil hujayralar bilan batafsil
tanishdingiz. Bular orasida chiqib kelishi va shakli oxshash,
malum bir vazifani (funksiyani) bajaradigan hujayralar bor.
Bunday hujayralar toplamiga to qima deyiladi.
1682-yilda ingliz tabiatshunosi N. Gryu to'qima tushunchasini
fanga olib kirdi. Toqimalar joylashishi va bajaradigan
vazifasiga qarab xilma-xil boladi (25-rasm).
img/res/25rasm.png







Hosil qiluvchi toqimalar faqat osimliklarda uchraydi. Sababi,
u osimlikning deyarli barcha a zolarida uchrab, boshqa
toqimalami hosil qilishda ishtirok etadi. Uning hujayralari yupqa
va elastik xususiyatga ega. U, asosan, uchki va yon hosil qiluvchi
to qimalarga ajraladi. Uchki to qimalar kurtak, novda va
ildizlarning uchlarida joylashgan bolib, osimlikning boyiga
osishini taminlaydi. Halqa shaklida yogochlik va lub orasida
omashgan yon (kambiy) toqima hisobiga osim1ik (poya, tana,
ildiz) eniga osadi.
Asosiy toqima. Assimilyatsiya to qimasining eng muhim
vazifasi fotosintez jarayonini amalga oshirishdan iborat. Unda
organik moddaning asosiy qismi hosil boladi. Asosiy to qima
deyarli bir xildagi yupqa devorli, xloroplastlarga boy, tirik
parenxima hujayralaridan iborat. U yashil barglarda, yosh novdalarda,
bazan gul, meva va havo ildizlarida epidermaning
ostidagi etli qavatda joylashgan.
Jamgaruvchi toqima. 0 simliklarda turli jarayonlar natijasida
hosil bolgan yoki tashqaridan qabul qilingan moddalar (oqsil,
kraxmal, yog va boshqalar) toplanadi. Jamgaruvchi toqimalar,
asosan tirik parenxima hujayralaridan tashkil topgan. Bularga
urug, meva, ildizmeva, tugunak, piyoz va boshqalar kiradi.
Bugdoy, suli, arpa, loviya, mosh, noxatning urugida kraxmal
va oqsillar mayda, qattiq donachalar shaklida saqlanadi. Lavlagi,
sabzi, uzum, qovun, tarvuzning mevasida shakar moddalar
erigan holda boladi.
Qoplovchi toqimalar. Chiqib kelishiga qarab qoplovchi
to qima 3 ga bolinadi: 1) epiderma; 2) pokak; 3) postloq.
Epiderma tirik, bir-biri bilan zich joylashgan, bir qavat hujayralardan
tuzilgan bolib, asosan, osimliklarning barg va yosh
novdalarini qoplab turadi. Unda osimlikni tashqi muhit bilan
boglab turuvchi ogizchalar boladi.
Pokak toqima tashqi qavati olik hujayralardan iborat bolib,
uning qobigiga esa maxsus moddalar (suberin) shimilgan. Shuning
uchun ozidan suv va gazlami otkazmaydi. Pokak turlicha
qalinlikda (bir necha sm gacha) boladi. Uning asosiy vazifasi
osimlikni yozda yuqori haroratdan, qishda sovuqdan va kasallik
tugdiruvchi turli mikroorganizmlardan saqlashdan iborat.

Postloq osimlikning (daraxtlarning) tana, eski shoxlari va
ildizlarini tashqi tomondan orab turadi. U pokakdan tashqari
boshqa toqimalaming olik hujayralari qavatini ham oz ichiga
oladi. Odatda, postloqning sirti yorilgan va gadir-budur boladi.
0simlikning turiga va yoshiga qarab postloq turlicha qalinlikda
boladi va osimlikni pokak singari turli tashqi ta sirlardan himoya
qiladi.
Mexanik toqimalar osimlikka tayanch va uning organlariga
mustahkamlik beruvchi qalin qobiqli, choziq, tirik (kollenxima)
va olik (sklerenxima) hujayralaridan iborat. Shuning
uchun ham shox-shabbani kotarib turib, shamolning qattiq
tebratishiga bardosh bera oladi. Mexanik toqimaga poyalaming
va ildizning postloq va yogochlik tolalari kiradi.
0 tkazuvchi toqimalar. Bu toqimalar orqali moddalar ikki
tomonlama harakat qiladi. Yani, ildizdan bargga va bargdan
ildizga qarab. 0 tkazuvchi to qima nay deb yuritiladigan tik
joylashgan qalin qobiqli choziq, olik hujayralardan tashkil
topgan. Bu naylar orqali tuproqdan shimilgan suv va unda erigan
mineral moddalar barg, gul va mevalarga kotariladi. Fotosintez
jarayonida bargda hosil bolgan organik moddalar esa
tirik choziq hujayralardan tashkil topgan elaksimon naylar
orqali ildiz, ildizmeva, tugunak va osimlikning boshqa organlariga
otadi.

0'SIMLIKLARNING ORGANLARI

0simliklarda bir yoki bir nechta vazifani bajaruvchi uning
bir qismiga organ deyiladi. Organlar toqimalardan tuzilgan boladi.
Gulli osimliklaming organlari vegetativ va generativ organ -
larga bolinadi.
Vegetativ organlarga ildiz, poya va barg, generativ organlarga
esa gul, meva va uruglar kiradi.
0simlik organlari birgalikda yagona organizmni tashkil etadi.