28-. BARGLARDA ORGANIK MODDALARNING
HOSIL BO'LISHI

0simliklar, ayniqsa, uruglar tarkibida (uning turiga qarab)
har xil miqdorda suv, mineral tuzlar va organik moddalar
(kraxmal, shakar, moy va oqsil moddalar) boladi. Bu organik
moddalar osimliklarning qaysi qismida qanday hosil boladi,
degan savol tugiladi. Olimlar kopgina tajribalar asosida organik
moddalar barg etining hujayralarida va osimliklarning boshqa
yashil organlari hujayralarida hosil bolishini aniqlashgan.
Ijodiy faoliyatining asosiy qismini yashil osimliklardagi
fotosintez jarayonini organishga bagishlagan va fanga ozining
munosib hissasini qoshgan mashhur rus olimi A. Timiryazevdir.
U ozining Quyosh, hayot va xlorofill nomli kitobida
fotosintez jarayonini asoslab bergan.
0simliklar suv va unda erigan mineral moddalarni (tuzlami)
tuproqdan ildiz tukchalari orqali sorib olishi sizlarga malum.
Suv va unda erigan mineral moddalar ildiz bosimi ostida va

barg hujayralarining sorishi tufayli dastlab ildiz naychalariga
sizib otadi, songra poyaga va nihoyat barg tomirlaridagi naychalar
orqali barglarga otadi. Barg hujayralariga suv bilan bir
vaqtda ogizchalar orqali havodan karbonat angidrid gazi kiradi.
Barg eti hujayralaridagi xlorofill donachalari ishtirokida va
yoruglik ta sirida organik moddalar hosil boladi (56-rasm).
img/res/56rasm.png







Bu jarayonda xlorofill donachalarida karbonat angidrid suv bilan
birikadi. Natijada dastlab shakar, songra kraxmal hosil boladi.
Karbonat angidrid suv bilan birikkanda shakardan tashqari,
yana erkin kislorod gazi ajralib, ogizchalar orqali havoga
chiqadi. 0simliklar hujayrasida faqat shakar va kraxmal emas,
balki boshqa organik moddalar ham to planadi. 0simliklarda
organik moddalarning hosil bolishi juda murakkab jarayon
hisoblanadi.
Xlorofill donachalari ishtirokida hosil bolgan organik
moddalar suvda eriydi. Ular barg eti hujayralaridan tomirlaming
elaksimon naylariga otadi va ular orqali hamma organlarga 
gul, urug, mevalar va ildizga tarqaladi. 0simlik organlarining
hujayralari shu organik moddalardan oziqlanadi. Ortiqcha organik
moddalar urug, mevalar, ildiz va boshqa organlarning gamlovchi
toqimalarida toplanadi.
0simliklarga yoruglik, harorat, suv, mineral tuzlar va
karbonat angidrid gazi qancha yetarli bolsa, organik moddalar
shuncha kop hosil boladi. Ularda organik moddalar qancha
kop bolsa, hosili shuncha mol boladi. 0simliklardagi
mazkur qonuniyatga amal qilinsa, ulardan yuqori hosil olish
mumkin. Ana shuni yaxshi bilgan dehqonlar issiqxonalarda
zarur sharoitni suniy ravishda yaratib, yuqori hosil yetishtirmoqdalar.
Hatto qish oylarida ham issiqxonalarda elektr nuri
orqali qoshimcha yoruglik, harorat va mineral tuzlar berib,
sabzavot, poliz ekinlari va har xil gullarni ostirmoqdalar.
Demak, har qanday osimlikni ekkanda uning yoruglikka
bolgan talabini inobatga olish zarur.
Boglar barpo etishda va dehqonchilikda har bir osimlik
yetarli darajada yoruglik tushadigan qilib joylashtiriladi.
Respublikamizda ekiladigan goza yorugni kop talab
qiladi. Shuning uchun ham goza 0 zbekistonda katta
maydonlarga keng qatorlab, malum oraliqda ekiladi.
