20-. POYANING ENIGA 0'SISHI


0simliklar poyasi hayoti davomida boyiga osgani singari,
eniga ham osadi, yogonlashadi. Bahor kelib, osimliklarda
shira harakati boshlanishi bilan oziq moddalar barcha organlar
qatori kambiyga ham yetib boradi. Oziq moddalar va suv bilan
ta minlangan kambiy hujayralari bolina boshlaydi. Har bir
hujayra uzunasiga ikkiga bolinadi. Yosh hujayralar osib
yetilgach, ularning har biri yana ikkiga bolinadi. Bolinishi
shu tariqa davom etaveradi. Bolingan hujayralarning kop qismi
kambiydan ichki tomonga qarab osib, yogochlik hujayralariga
aylanadi. Qolgan qismi esa kambiydan tashqariga qarab osadi va
lub hujayralariga aylanadi. Shuning uchun yogochlik lubga
qaraganda yogon boladi. Bahorda kambiyga suv va oziq
moddalar kop borganidan uning bolingan hujayralari yirik
boladi. Yoz kelib, kunlar isishi bilan kambiyga boradigan oziq
moddalar va suv kamaya boradi, natijada bolinadigan hujayralar
maydalashadi. Kuzga borib, kambiy hujayralari bolinishdan
toxtaydi, kelgusi yil bahorida esa yana bolina boshlaydi.
Shunday qilib, har yili bahordan kuzgacha yangi yogochlik
qavat halqasi hosil boladi va u oldingi yillari hosil bolgan
yogochlikni tashqi tomondan orab oladi.


Shunday qilib, yogochlikning bir yil
davomida hosil bolgan qavati yillik halqa
deyiladi. Uni daraxt tanasi kondalangiga
kesilganda yoki to nkasiga qarab aniq
korish mumkin. Yillik halqalaming soniga
qarab, daraxtlaming nisbiy yoshini aniqlash
mumkin (40-rasm). 
img/res/40rasm.png








Lekin hamma
daraxtlaming yoshini ham halqalar soniga
qarab aniqlab bolmaydi. Masalan, saksovulning
tanasida bir yil davomida bir
nechta halqa hosil boladi. Bu halqalar
kambiy hujayrasining har bir yomgirdan
keyingi bolinishidan hosil bolgan, degan
fikrlar bor. 40-rasm.
Demak, halqalaming soniga va enli yoki Daraxtning yillik
ensizligiga qarab daraxtlaming yoshini va
qanday sharoitda osganligini aniqlash mumkin. Agar yoz quruq
kelib, suv va oziq moddalar kam bolsa, halqalar ensiz boladi.
Daraxtlar tanasidagi halqalar janubga qaragan tomonida enli,
shimolga qaragan tomonida ensiz boladi. Shunga qarab, kompas
bolmasa ham qutb tomonlarini aniqlash mumkin.
Daraxtlar tabiatiga kora turli yogonlikda tana hosil qiladi.
Ularning yogonligi daraxtlaming yoshiga ham bogliq. 0 zbekistonda
chinor va archa kabi daraxtlar 500700 va hatto
1000 yil yashaydi. Ayrim daraxtlaming tanasi tez yogonlashadi.
Masalan, tol, terak, chinor, yongoq, shotut va boshqalar.
Lekin tanasi eniga va boyiga sekin osadigan nok, shamshod,
archa kabi osimliklar ham bor.
0simliklarning eniga tez va sekin osishi kambiy hujayralarining
faoliyatiga bogliq.



Poyalar necha yil yashaydi? 0 simliklarning hayotiy
shakli va oziga xos xususiyatlariga qarab ular
turlicha umr koradi. Kopchilik bir yillik osimliklarda
J J l oldin poya quriydi, song esa ildiz. Lekin poyasining
yuqori qismi qurib, pastidan yangi shoxlar chiqaruvchi
bir yillik otlar koplab topiladi. Bir yillik otlar orasida
bir necha kun yoki bir necha oy osib quriydigan poyalar bor.
Cholda keng tarqalgan shoradoshlar oilasining kopchilik vakillari
aprel oyidan dekabr oyigacha qurimasdan osib turaveradi. Bazi birlari
faqat sovuq urgandan keyin quriydi. Kop yillik otlarning poyalari
ham turli muddatda quriydi. Kuzda kokarib chiqib, qishning sovuqlariga
bardosh berib osadigan bir va kop yillik otlar ham bor.
Kop yil yashaydigan osimliklar daraxtlar orasida keng tarqalgan.
Uzoq yashashda tengi yoq daraxtlarga Amerikada osadigan sekvoyadendron
bilan Kanar orollarida osadigan ajdar daraxtiga teng
keladigani yoq. Ularning 40006000 yilgacha osishi aniqlangan.
0 zbekistondagi umri boqiy daraxtlarga 600850 (1000) yilgacha osa
oladigan chinor, 2000 yilgacha umr koradigan archalarni misol qilib
keltirish mumkin.